Altintas Kaymakamligi

Baskomutan Gazi Mustafa Kemal Pasa, Genelkurmay Baskani Fevzi Pasa ve Bati Cephesi Komutani Ismet Pasa beraberce durumu inceleyip tartistilar. Yunan ordusunun büyük kismi kuzey, dogu, güney ve güney-batidan kusatilmisti. Tasarladiklari sonuç alinmak üzereydi. Taarruza siddetle devama ve durmadan takibe karar verdiler.

Bati Cephesi Komutani 30 Agustos 1922 saat 06.00'da ordulara su emri verdi:

1 nci, 2 nci Ordu Komutanliklarina

"1. Ordulardan alinan bilgilere göre düsmanin en az iki tümen tahmin olunan bir kuvveti Kozluca tepeleri - Hamurköy güneyi - Aslihanlar mintikasinda güneye cephe almis olarak 1 nci Ordu birlikleriyle muharebe halinde ve kuzeyden ilerlemekte olan 2 nci Ordu birlikleriyle muharebe temasindadir. Toklusivrisi'nden Kaplangi'ya dogru iki tümenimiz düsmanin çekilme yoluna ilerlemektedir. Genellikle düsman kuvvetleri bin an önce kaçip kurtulmaya çalismaktadir. Cephe Komutanliginin tahminine göre düsman için açik görünen Çalköy - Kiziltas deresi yolu her nevi düsman kuvvetleri ve enkazi ile dolu olacaktir. 3 ncü Süvari Tümeni Usak'in batisinrda Ulubey civarinda demiryolu ulastirmasini kesmistir.

2. Ordularin görevi: Aslihanlar meydan muharebesinin her iki ordu tarafindan bütün kuvvetleriyle süratle sonuçlandirilmasi ve Dumhupinar'in süratle düsürülerek düsman çekilme yollarinin tamamen kesilmesi ve Izmir dogrultusunda takibin araliksiz devami ile kurtulmus olmasi umulan daginik düsman kollarinin da durmaksizin muharebeye ve bu suretle kamilen teslim olmaya zorlanmasidir. Günlerden beri gece gündüz muharebe eden birliklerimizin durmaksizin ve dinlenmeksizin harekata devami istenmektedir.

3. Mürettep Süvari Tümeni ile Kütahya'nin isgali ve oradan Inönü'ye yürütülmesiyle Eskisehir istikameti en iyi kesif ve temin edilmis olur. 5 nci Kolordunun, Aslihanlar meydan muharebesinin sonuçlandirilmasindan sonra durmaksizin ve dinlenmeksizin Kiziltas deresinden Usak'a yöneltilmesi kararlastirilmistir.

4. Bu direktif 30 Agustos 1922 saat 06.30'da 1 nci, 2 nci Ordulara yazildi."

Bati Cephesi Komutani Ismet Inönü

Durum çok önemli oldugundan ve çabukluk istediginden yalniz bu emirle yetinmeye kanisi olmayan Baskomutan, Genelkurmay Baskanindan: " Altintas bölgesinden hareket eden 2 nci Ordunun ve daha batisindan yürüyecek 5 nci Süvari Kolordusunun yanlarina giderek kararlastirilan hareketleri düzenlemesini" rica etti. Kendisi de bu taarruzu güneyden yapacak olan 4 ncü Kolordunun hareketlerini izlemek üzere 1 nci Ordu Karargahina gitti. Bati Cephesi Komutani Afyon'da karargahta kalarak genel durumu idare edecekti.

Burada da, ATATÜRK'ün, kendi hayatini düsünmeksizin en ilerde kesin sonuç yerinde bulunmak suretiyle verdigi emirlerin dogru olarak yapildigindan emin olmasinin, O'nun basari sirlarindan biri oldugu görülmektedir. Ariburnu, Anafartalar, Sakarya ve Afyon'da oldugu gibi Aslihanlar muharebesinde de O'nu en ilerde ve kesin sonuç yerinde görürüz. ATATÜRK'ün her zaman tekrarladigi prensip; "Önemli kararlarin tatbik ve icrasini baskalarinin ellerine ve tesadüfe birakamayiz." idi.-

1 nci Ordu birlikleri 29/30 Agustos 1922 gecesi taarruz ve takip muharebelerine devam etti. Bati Cephesinin direktifini alan Ordu Komutani baska bir emir vermeye lüzum görmedi. Bütün siddetiyle taarruza devam karar ve emrini önceden vermis bulunuyordu.

(b) 4 ncü Kolordunun Taarruz Hazirliklari:

Bütün gece muharebe eden 4 ncü Kolordu birlikleri ortalik agarirken, 30 Agustos 1922 sabahi su durumda idiler:

11 nci Tümen:

127 nci Alayi ve hücum taburu ile Hamurköy'ün bir kilometre güneyindeki sirtlarda, 70 nci Alayi Küçükköy istasyonu civarinda, 126 nci Alayi Baskimse'de toplu bir halde.

12 nci Tümen:

34 ncü, 36 nci Alaylari ile Hamurköy'ün bir kilometre güney sirtlarinda ve 127 nci Alayin batisinda, 35 nci Alay Baskimse'de toplu bir halde.

3 ncü Kafkas Tümeni:

Üç alayi ile Selkisaray kuzey-bati sirtlarinda mevzide, hücum taburu yedekte, 5 nci Kafkas Tümeninden emrine gelen 9 ncu Alay da Selkisaray civarinda yedekte.

5 nci Kafkas Tümeni.

3 ncü Kafkas Tümeni emrine gönderilen 9 ncu Alay hariç; Küçükköy'de kolordu yedegi, 4 ncü Kolordu karargahi Küçükköy'de.

4 ncü Kolordu Komutani ortalik agarirken Bakirciktepe'ye çikti. Yaptigi gözetlemedee Çal dolaylarinda Yunanlilarin saskin bir durumda saga sola gidip geldiklerini, bir kisminin Adatepe'ye çiktigini, Çal dogusunda da Hamurköy'e ve güneye karsi cephe aldiklarini gördü, bütün kolordu cephesinde sükunet vardi. Yalniz 12 nci Tümen Türk kesiminde tek tük atesler oluyordu.

4 ncü Kolordu Komutani 30 Agustos 1922 saat 07.15'de 1 nci Ordu Komutanina verdigi raporda:

"Düsman, büyük kismi ile geceyi Çalköy ve Adatepe bölgesinde geçirmis ve bu sabah Çalköy'ü yakarak batiya ve Adatepe dogu eteklerinden Dumlupinar dogrultusuna yürüyüse baslamistir. Artçilarin henüz Çal dogu sirtlarinda bulundugunu, düsmanin Altintas 'dan gelen adi yolu takibe çalistigini, yürüyüs kollarinin etkili topçu atesimiz altinda bulundugunu, 4 ncü Kolordunun bati yanindaki 1 nci Kolordunun 23 ncü Tümeninin Arpagedigi dogrultusuna ilerleyerek düsman çekilme yolunu kesmesi ve bu tümen takviye edilerek bugün kesin zaferin kazanilacaginin kabil oldugunu" bildirdi. 11 nci Tümeni Küçükköy'le Bakircik tepeleri arasinda topladi. Hamurköy cephesinde yalniz 12 nci Tümeni birakti. Bu tümen, geceden Hamurköy güney sirtlarina yanasmis, alaylarini düzenlemekle mesgul oluyordu. Saat 10.00'da hücum taburunu Hamurköy kuzey sirtlarindaki düsman artçilarina taarruz ettirerek Yunanlilari atti. Yunanlilar Çal dogrultusunda çekildiler. 12 nci Tugay Komutani 35 nci Alay ve bir dag bataryasi ile Baskimse'den hareket ederek saat 08.00'da Hamurköy'ün iki kilometre güneyinde tümene katildi.

5 nci Kafkas Tümeni saat 08.00'de Küçükköy'den hareket ettirilerek Arpali dolaylarina yanastirildi.

3 ncü Kafkas Tümeni, cephesindeki Yunan birlikleri sabaha karsi Çal'a çekildiklerinden, ilerlemeye basladi. Saat 11.30'da 8 nci Alayi ile Zafertepe'yi, 7 nci Alayi ile dogusundaki Kizilkaya tepesini isgal etti. 11 nci Alayini geride yedekte bulundurdu.

1 nci Kolordunun 23 ncü Tümeni; 29/30 Agustos 1922 gecesi 69 ncu Alayin, 3 ncü Taburunu Aslihanlar güneyindeki 1237 rakimli tepede mevzide birakarak Sogukpinar'a tümen yedegine gelmisti. Tümen hücum taburu Küçük Aslihanlar batisinda kuzeye karsi mevzide, süvari bölügü Büyük Aslihanlar ve kuzey-bati dolaylarinda kesifteydi. 68 nci Alay Arpagedigi'ndeki Plastras Müfrezisiyle (5/52 nci Evzon Alayi) muharebe ediyordu. 31 nci Alay, tümen yedeginde bulunuyordu.

30 Agustos 1922 saat 01.00'de Yunanlilar General Trikopis'in raporuna göre 12 nci Tümen birlikleri Dumlupinar yolunu açmak için 69 ncu Alayin 3 ncü Taburuna taarruz ettilerse de geri atildilar.

Büyük Yunan birlikleri Aslihanlar kuzeyinde toplaniyor, boru sesleri ve fazla gürültüler isitiliyordu. Bu durum üzerine 69 ncu Alay, mevzideki 3 ncü Taburunu 2 nci Taburu ile takviye etti. Saat 04.00'da Yunanlilarin 5 nci Tümeni bu alaya tekrar taarruz ettiyse de siddetle karsi konularak geri atildilar. Biraz sonra ortalik agarinca 69 ncu Alay karsisindan çekilen Yunanlilarin tamamen ovaya dökülmüs bulunduklari görülüyordu. Selkisaray kesiminde de (3 ncü Kafkas Tümeni karsisindan) Yunanlilarin Çal dogrultusunda çekilmekte olduklari gözetleniyordu. Dar bir bölgeye sikisan Yunan birlikleri, geceden ileri yanastirilan 23 ncü Tümenin sahra ve kudretli bataryalari ve emrindeki 150 milimetrelik obüs bataryasiyla siddetli ve pek etkili ates altina alindigindan ovada çekilenler daha fazla karisiyor ve her tarafa dagilip kaçisiyorlardi. Batiya giden 30 kadar motorlu araç ve birçok yüklü arabalar yollarda kalmisti. Kosumu kesen, yükleri atan Yunan erleri hayvanlara binip kaçiyorlardi. Adatepe'de savunma düzeni almaya yeltenenler de etkili topçu atesi altindaydilar. Yunan Ordusunun büyük kismi (bes tümen) Adatepe bölgesinde ates tutmayan yerlere siginip korunmaya çalisiyordu. Yalniz 5 nci Yunan Tümeninin bir alay kadar kuvveti her seyini birakarak Agaçköy - Keçiler yolu ile daginik ve düzensiz bir surette Kiziltas vadisine çekilebildi. Tümen yedegindeki 31 nci Alay, Büyük Aslihanlar'la Agaçköy arasina gönderildiyse de kaçanlari karsilayamadi. 5 nci Yunan Tümeninin geri kalan kismi Adatepe'den çekildi.

23 ncü Tümen Komutaninin 1 nci Kolordu Komutanina saat 06.30'da yazdigi rapor (aynen):

"Düsmanin iki tümenlik bir kuvveti toplanmisken obüs ve sahra bataryalarimizin atesleriyle perisan bir surette ovaya dagildi. Atli subaylarin kaçmasi ve otomobillerin karma karisik olmasi velhasil bir bozgun manzarasinin zat-i âli-i kumandanileri tarafindan temasa buyrulmamasindan müteessirim. Siddetle takip ediyorum. Arpagedigi sirtlarinda önlerine çikacagim. Ates tesiriyle kuzeye Adatepe'ye kaçiyorlar."

Tümen komutani raporu yazdiktan sonra, Arpgagedigi'ne taarruz eden 68 nci Alayin yanina gitti. 68 nci Alay 30 Agustos 1922 saat 03.00'de gedigin güney-dogu sirtlarini isgal etmis, fakat arazinin çok sarp olusu ve uykusuzluk alayi çok yordugundan bir az istirahatten sonra gedigin en yüksek noktasina saat 06.00'dan itibaren taarruza baslamisti. Tümen komutani gedigin bir an önce ele geçirilmesine önem veriyordu. Durumu saat 07.00'da 1 nci Kolordu Komutanina bildirdi.

Alay taarruz ederken bati kanadina Yunanlilar iki piyade bölügü ve bir miktar süvari ile karsi taarruza geçtilerse de çabuk atildilar. Ovaya dökülen 5 nci Yunan Tümeninden bir kisim kuvvet de Agaçköy'den gedige çikan patikadan alayin sag yanina ilerlediyse de tekrar ovaya atildi. Gedigin en yüksek noktalari ele geçirildi. Yunan Evzon Alayi artçi muharebeleri yaparak Yüylük dogrultusuna çekildi. 68 nci Alay Komutani, gedik batisinda bir tabur birakarak alayini gedikte topladi.

Tümen Komutani Adatepe'ye taarruzu tasarladigi için yedegindeki 31 nci Alay ve Sogukpinar'a getirttigi 69 ncu Alayin iki taburu ile bes taburluk bir kuvvut toplamissa da bu kuvvetin yeterli olamayacagini, özellikle fazla yorgunlugu ve toplarin cephanesizligi (150 mm.lik bataryanin 200 mermisinin hepsi sarfedilmis, diger bataryalarda da pek az mermi kalmisti) yüzünden taarruzdan vazgeçmis, Kolordu Komutanindan birlik yardimi ve cephane istemisti.

Saat 10.00 olmustu. Yagmur baslamis, ortaligi sis kaplamisti. Bu hava saat 15.00'e kadar devam etti. Gözetleme güçlesti Yunanlilarda bu zaman içinde Adatepe'de savunma düzeni almayi basardilar ve bataryalari tümen mevzilerine ates açtilar.

1 nci Kolordu Komutani 23 ncü Tümenin muharebeleriyle pek ilgilenmemis ve Kurmay Baskanini tümene göndermisti. Ancak, Tümen Komutani yardim istegine dair kolordudan cevap alamadigindan kendisi, Dumlupinar istasyonunda bulunan kolordu komutanina giderek yardim istegini tekrarlayip durumu anlatmis ise de tümeninin 4 ncü Kolordu emrine verildigini ögrenmis ve bu durumda 1 nci Kolordudan yardim edilmesinin kabul olamayacagini anlamisti. 4 ncü Kolordu Komutani ise tümenin 30 Agustos 1922 sabah durumunu henüz bilmiyordu.

Kolordulardan sabah raporlarini ve Bati Cephesi'nin emrini alan 1 nci Ordu Komutani saat 09.25'de Akçasehir'den 4 ncü Kolorduya su emri verdi:

"1 nci Kolordunun 23 Tümeni cephesinde görülen ve iki tümen tahmin edilen düsman kuvveti pek perisan bir surette Aslihanlar'dan kuzey-batiya atilmistir. Düsman, yüklerini birakarak ve hayvanlara binerek Kiziltas deresi dogrultusunda kaçmaktadir. 23 ncü Tümenin siddetle takip ederek Kiziltas bogazi girisini kapamasini 1 nci Kolorduya emrettim. 4 ncü Kolordu, 23 ncü Tümen dogrultusuna bir tümen yürüterek o kesimdeki düsmanin kamilen esir edilmesini çalisacaktir. Hamurköy kuzey sirtlarinda toplandigini 4 ncü Kolordunun bildirdigi düsmana daha kolordunun siddetle taarruz etmesini isterim. Bu son durum hakkinda bilgi bekliyorum. Kiziltas bogazi girisini 4 ncü Kolordu teslim alarak 23 ncü Tümeni bugün serbest birakmaya gayret etmelidir."

1 nci Kolordu Komutani, sabah raporunda, Banaz dogrultusunda takip için 23 ncü Tümeni çekmek istedigini teklif etmis, fakat ordu komutani bunu uygun görmeyerek tümenin, bulundugu bölgeden siddetle taarruza devam etmesini ve Kiziltas vadisini kapamasini istemisti.

Saat 10.00'da Baskomutan Gazi Mustafa Kemal Pasa Akçasehir'deki 1 nci Ordu Karargahina geldi. Ordunun hareketlerini yakindan izlemeye koyuldu.

Bu sirada, 9 ncu Yunan Tümen karargahindan esir edilen bir subayin ifadesine göre; Hamurköy - Çal - Dumlupinar dogrultusuna yürüyen ve devamli taarruz ve takibe ugrayan Yunan kuvvetinin 5 nci, 12 nci, 9 ncu, 13 ncü Tümenlerle 4 ncü Tümenin artiklarindan ibaret oldugu, 1 nci ve 2 nci Kolordu komutan ve karargahlarinin da beraber bulundugu, 1 nci ve 7 nci Tümenlerin daha önce Dumlupinar ve oradan Usak dogrultusuna çekildikleri ögrenildi.

Bu bilgiyi alan ordu komutani, hemen telefonla 4 ncü Kolordu Komutanina: "Yunanlilarin iki kolordu komutaninin da, gördügünüz yürülüs kolu içerisinde olduklarini, Hamurköy - Çalköy - Adatepe hattina hizla ve siddetle taarruz edilmesini ve bunlarin kaçip kurtulmalarina meydan verilmemesini" emretti. 4 ncü Kolordu Komutani da su emrini yaydi:

"Dün cephemizde muharebe eden düsman, tarafimizdan yapilan taarruzlar üzerine Çal dogrultusuna çekilmeye mecbur olmustur. Hamurköy küzeyinde birkaç top ve bir miktar piyadesi 12 nci Tümenimiz karsisinda bulunmaktadir. Çal dogrultusuna çekilen düsman Hamurköy'ü yakmis ve bir artçi birakarak batiya, Adatepe eteklerinden sosenin batisindaki adi yollar Dumlupinar dogrultusuna gitmektedir. 1 nci Kolordu Dumlupinar mevzilerini isgal etmis ve ilerleme emrini almistir. 3 ncü Süvari Tümeni Ulubey'i isgal etmistir. 6 nci Kolordu Resulbaba kuzeyinden Hamurköy dogrultusuna ilerlemektedir. Kolordumuz -neye mal olursa olsun- düsmanin çekilme dogrultusunu kesmek üzere takip ve taarruzla perisan edecektir. Tümenler simdiye kadar bu görevi savunarak yapmislar ve müessir olmamislardir. Tümenler saat 14.00'de asagida yazili dogrultulara taarruz edeceklerdir:

12 nci Tümen; Hamurköy kuzeyi ile Çal (hariç) arasindaki hatti taarruz edecek ve Dereçiftligi - Akpirim tepesi - Kirkpinar (Akpirim tepesinin batisinda) hattina karsi kesif yaptirarak bu civardaki birliklerle irtibata çalisilacaktir.

11 nci Tümen; 12 nci Tümenin batisinda Çal dogrultusunda taarruz edecektir.

5 nci Tümen; Selkisaray üzerinden Adatepe dogusuna.

3 ncü Tümen; Bostanci harabesi üzerinden (Çekillitepe), Camiliören (Büyük Aslihanlar köyünün hemen güney batisindaki tepe) güneyindeki sirtlardan Adatepe'ye taarruz edecektir.

Kolordu Selkisaray'da bir santral açacak, tümenler kendilerini buraya baglayacaktir.

Kolordu gözetleme yeri Bakircik sirti ile Arpali arasindaki tepede bulunacaktir."

Kolordu komutani, birliklerin çogu birinci hatti ve oldukça karisik ve çok yorgun olduklarini bildiginden bunlarin düzenlenmesi ve yeni bölgelerinde tertiplenmeleri için taarruz saatini 14.00 olarak tespit etmisti. Bu saate kadar dahi emredilen düzenin alinamiyacagini hesap eden Kolordu Komutani -Ordu Komutaninin telefonla "derhal harekata baslamasi" istegine ragmen- taarruz saatini 15.00'e çikardi. Asagida görülecektir ki bu saat dahi az gelmistir. Tümenlerin bütün gayretlerini harcamalarina ragmen, birinci hatta yayilmis birliklerini gerilerde toplayip diger bir kesime giderek taarruz düzeni almasina istenilen zaman yetmemis ancak saat 17.00'de taarruza baslayabilmislerdir.

Saat 10.30'da Ordu Komutani 23 ncü Tümeni de 4 ncü Kolordu emrine verdi. Ancak, Kolordu Komutani bu tümenin durumunu bilmediginden 3 ncü Kafkas Tümenini 23 ncü Tümen bölgesinden taarruza sevketmekteydi. 23 ncü Tümenin durumunu ögrenmek üzere bir kurmay subayi, özeti asagida yazili emirle beraber tümeni bulup temas saglamakla görevlendirdi:

"23 ncü Tümen Elmacik alani - Arpagedigi yüksek noktalarina dayanarak Kiziltas deresi genel dogrultusunda düsmanin yan ve gerilerine etkili olacak, özellikle Dumlupinar'a giden sose ve araba yoluyla Arpagedigi'nden Dumlupinar'a giden yollardan düsmani faydalandirmayacaktir. Simdiki durumunuzu bildiriniz. Ben ögleden sonra Bakircik'la Arpali arasindaki sirttayim. Cephanenizi Düzagaç'tan ikmal ediniz."

Giden kurmay subay 23 ncü Tümeni bulamadigindan emri bildirememis, bir suretini, o tarafa gidecek olan 3 ncü Kafkas Tümenine birakarak geri gelmisti.

Kolordu emrine göre tümenlerin taarruz bölgelerine yanasmalari ve taarruz hazirliklari:

12 nci Tümen: Kolordu emri saat 12.00'da tümene geldi. Bu emirde istenilen hedefe tümen daha önce varmis ve hücum taburu ile Hamurköy kuzey sirtlarini isgal etmis ve süvari bölügü de Çirlek dogrultusuna kesfe gönderilmisti. Saat 15.00'de 35 nci Alay Hamurköy kuzey sirtlarina, hücum taburunun batisina gönderilerek bu sirtlar isgal ettirildi. Karsilarinda düsman yoktu. Bir kilometre ileriye ve Çal dogrultusuna emniyet birlikleri sürüldü. 34 ncü ve 36 nci Alaylarla topçu taburu, sihhiye ve istihkam bölükleri, muhabere takimi Hamurköy batisinda toplandilar. Hücum taburu kuzeyden gelen 17 nci Tümenle irtibat yapmis bulunuyordu. Tümen saat 17.00'ye kadar bu durumda kaldi.

11 nci Tümen: Tümen Komutani, Kolordunun 12 nci Tümenin batisindan Çal dogrultusuna taarruz emrini ögleyin aldi ve Selkisaray'in iki kilometre dogusundan Çal dogrultusuna hareket etti. Birliklerini saat 14.00'de Zafertepe gerisine yanastirdi. 70 nci Alay taarruz mevziine girerken tümen topçusu Zafertepe dogu ve güney-dogusunda mevzilenerek Çal batisi ve Adatepe bölgesindeki Yunan topluluklarina ates açti.

5 nci Kafkas Tümeni: Saat 12.20'de kolordudan taarruz emrini alinca tümeni Selkisaray batisina yanastirdi. Kendisi önden, Selkisaray'in iki kilometre batisindaki 3 ncü Kafkas Tümeninin gözetleme yerine giderek durumu ögrendi. Çalköy'ün hemen güneyindeki tepecikte bulunan Yunan artçilari 3 ncü Tümenin 8 nci Alayi ile muharebe etmekteydi. Adatepe'de karisik büyük Yunan birlikleri görülüyor ve bir bataryasi ates ediyordu. Tümen komutani, Selkisaray'in hemen kuzeyindeki tepe gerisinde toplu duran 9 ncu Alayini kendi emrine aldi. Bu sirada 3 ncü Tümen de birliklerini Çirçirtepe gerisine toplamaya baslamisti. Tümen komutani 9 ncu Alayin bir taburunu Örentepe'ye gönderdi. Taarruz saati gelmesine ragmen tümenin büyük kismi henüz ortada yoktu. Saat 15.50'de 10 ncu Alay yetisti ve hemen Demircitepe'ye yanastirildi. 9 ncu Alayi da Örentepe'ye yaklastirarak Çalköy güney-batisinda Berberçam'daki Yunan ileri mevziine taarruz edip attiktan sonra Adatepe bölgesindeki 1128 rakimli tepe ve batisina uzanan sirtin ele geçirilmesi görevini verdi. Hücum taburundan da, 9 ncu Alayin batisindan ilerleyerek 1128 rakimli tepe ile Küçük Adatepe (Nasuhtepe) arasindaki gedigi ele geçirmesini istedi. Demircitepe'ye yanasan 10 ncu Alayin bir taburunu Cibirtepe'ye gönderdi, o kesimde bulunan 23 ncü Tümenin 69 ncu Alayinin taburunu degistirdi ve taburu kendi tümenine daha batiya gönderdi. 10 ncu Alayi da Cibirtepe - Küçük Aslihanlar kesiminden Nasuhtepe'nin ele geçirilmesi görevini verdi. 13 ncü Alay tümen ihtiyati olarak Bostanli harabesine yanastirdi. Çirçirtepe - Demircitepe - Bostanli harabesi dolaylarinda mevzie girmekte olan tümen topçusundan baska tümen emrine verilen kolordu topçu taburu da (105 mm.lik iki dag obüs toplu iki batarya) Selkisaray bati sirtlarinda mevzileniyordu. Tümen komutani bir sahra bataryasini 9 ncu Alay, bir dag bataryasiyla kolordu topçusunun hücum taburu, bir sahra bataryasini da 10 ncu Alay hedeflerini ates altina almak için görevlendirdi. Topçular, mevzilerine girerek hazirliklarini tamamlayip saat 17.00'de ates tanzimine basladilar.

30 Agustos 1922 sabahi Arpali köyüne varan 25 nci Agir Topçu Alayi saat 17.00'de 5 nci Kafkas Tümeni kesimine gelerek Selkisaray batisi Çirçir tepe ile demiryolu arasinda mevzilendi ve ates tanzimine basladi. Agir topçu alayinin iki toplu 125 mm.lik Ingiliz, üç toplu 150 mm.lik Krup, dört toplu 75 mm.lik sahra bataryalarina (dokuz top) 9 ncu Alayin hedefleri; üç toplu 150 mm.lik Skoda ve iki toplu 105 mm.lik dag obüs bataryalarina (bes top) da 10 ncu Alayin hedefleri verilmisti. Saat 17.30'da topçu ateslerinin etki ve hizi son hadde çikmisti. Adatepe'deki Yunan topçusu tamamen susturuldu. 9 ncu Alayla hücüm taburu Zafertepe - Örentepe hattina yanasti, Çalköy ve güneyindeki Yunan birlikleri Nasuhtepe (Küçük Adatepe) - 1128 rakimli tepe hattinda ve hattin 400 metre ilersindeki Berber - Çam tepesinde savunma düzeni almislardi.

3 ncü Kafkas Tümeni: Saat 14.00'de mevziler gerisinde toplanan birlikleriyle (7 nci Alay hariç) Çirçirtepe gerisine ve oradan Çekillitepe güneyinden dolasarak Elmacik alani dogrultusunda yürüyüse geçti. Tümen hareketten önce, 23 ncü Tümenin kolordu emrine girdigini ve bu tümenin kendi batisindan taarruz edecegini kolordu emrinden ögrenmisti. Tümen komutani saat 16.00'da Küçük Aslihanlar köyünün güney-bati sirtlarinda 23 ncü Tümen Komutani ile bulusarak taarruz hakkinda görüstüler. Öncüde bulunan 8 nci Alayin kolbasisi saat 17.00'de buraya vardi. 3 ncü Kafkas Tümeninin en saginda (Zafertepe dogusundaki Kizilkaya sirtlarinda) bulunan 7 nci Alayinin Komutani saat 13.00'de, 11 nci Alay bölgesinde bulunan Tümen Komutanina durumu anlatirken, kolordunun taarruz emrine göre Çirçirtepe - Çekillitepe - Camiliören dogrultusunda saat 14.00'de tümeni takip etmesi emrini aldiysa da Alay komutani ancak saat 14.00'de Kizilkaya tepesindeki alayinin yanina varmis ve 14.45'de alayi hareket ettirebilmisti. Alay güneyine giderken Zafertepe'ye gitmekte olan 70 nci Alayla çatisma olmus ve bu alaya yol verdikten sonra Selkisaray'a inmisti. Burada da tekrar 11 nci Tümenin yürüyüs kollarina rastladigindan bir süre daha beklemek zorunda kalmis ve ancak saat 19.00'da Bostanli harabesine varabilmisti. Kilavuzlar Camiören'i bilmediklerinden ortalik karardiktan sonra iki saat kadar yürümüs ve 5 nci Kafkas Tümen karargahini bulmus fakat buradan da tümenin yeri ögrenilememisti. Bütün gece birçok dolasmalardan sonra Alay 31 Agustos 1922 sabahi saat 06.00'da Agaçköy'de tümenine katilabildi.

23 ncü Tümen Komutani 4 ncü Kolordu emrine girdigini ögleyin 1 nci Kolordu Komutanindan ögrenmisse de kolordunun nerede oldugunu bilmediginden bir türlü irtibat yapamamisti. Saat 16.00'da yanina gelen 3 ncü Kafkas Tümeni Komutanindan 4 ncü Kolordunun taarruz emrini ögrendi. Bu emre göre, bulundugu kesim 3 ncü Kafkas Tümenine veriliyor ve 23 ncü Tümenden: daha batidan Kiziltas deresini kapatmasi isteniyordu. Bu sirada ise 68 nci Alay Arpagedigi'ni isgal etmis, Keçiler'e inen patikaya hakim olmus ve burada pek zayif kalan Yunanlilara karsi bir tabur birakan alay, gedikte toplanmis bulunuyordu.

Iki tümen komutani durumu ve aldiklari görevleri muhakeme ettiler. 23 ncü Tümenin düsmanla temasta ve mevzilerde bulunmasi bu tümenin 3 ncü Kafkas Tümenine mevzilerini teslim edip birliklerini toplayarak batiya kaymasi için çok vakit kaybettireceginden ve taarruz saati de geçmis bulundugundan, yeterli aydinlik süresi de kalmadigindan, aralarinda anlasam tümen komutanlari, 23 ncü Tümenin mevzilerinde kalarak taarruza devam etmesi, 3 ncü Kafkas Tümeninin Agaçköy kesimine (23 ncü Tümenin batisina) ilerleyerek taarruza katilmasi kararlastirildi ve o sekilde hareket edildi. Bu karar, irtibat olmadigindan, zamaninda kolorduya bildirilememisti. Eger kolordu emrine göre hareket edilseydi bugün her iki tümen de muharebeye giremeyeceklerdi. Bunun üzerine, 23 ncü Tümen Komutani, Arpagedigi'nde blunan 68 nci Alayini (gedikte bulunan tabur hariç. Bu tabur 3 ncü Kafkas Tümeninin Hücum Taburu tarafindan gece yarisi degistirildikten sonra alayina katilmistir.) Elmacik alani dogusuna tümen yedegine getirtti.

23 ncü Tümen Komutani saat 16.30'da agizdan verdigi emirlerle taarruzu söyle düzenledi:

Büyük Aslihanlar köyünün dogusunda hücum taburu ve batisinda 31 nci Alay taarruz çikis mevziinde bulunuyorlardi. Bu iki birligin taarruz hedefi Büyük Adatepe idi. Verilen görev; gece dahi olsa sessizce yanasilarak her taraftan kusatilacak düsmanin süngü hücumu ile yok edilmesi veya esir edilmesi idi. 69 ncu Alay da Büyük Aslihanlar'a yanastirildi. Bu alay da birinci hatlari yakindan takip ederek gerekirse tümenden emir almadan ilerdeki birlikleri takviye edecekti. 68 nci Alay, bir taburunu Arpagedigi'nde birakip iki taburuyla Büyük Aslihanlar'in iki kilometre güneyindeki tümen karargahi yaninda ihtiyat olarak kalacakti. Topçu taburu, 3 ncü Kafkas Tümeninin götüremedigi sahra bataryasini da emrine alarak taarruzu destekleyecek ve atesini Büyük Adatepe'ye toplayacakti. Bataryalar esasen atese devam etmekteydiler. 69 ncu Alay saat 17.00'de Büyük Aslihanlar'a yanasti. Sagdaki 5 nci Kafkas Tümeni bu sirada taarruza basladi. 23 ncü Tümen ise saat 17.30'da taarruza baslayacak bir durum alabildi.

2 nci Ordu birlikleri 30 Agustos 1922 sabahi su durumda idiler:

2 nci Ordu ve 6 nci Kolordu Komutanlari Beskarishöyük'de 17 nci Tümen Dereköy Çiftligi - Emrettepe'de, 16 nci Tümen Murat hanlari - Genisler'de, 61 nci Tümen Kurtköy - Altintas 'da, 3 ncü Kolordu karargahi ve 1 nci Tümen Döger'de, Mürettep Süvari Tümeni Pusan'da, 41 nci Tümen ve Porsuk Müfrezesi Seyitgazi cephesinde.

Genelkurmay Baskani 30 Agustos 1922 saat 06.00'da Kurtköy'e 5 nci Süvari Kolordusu karargahina gelerek durumu açiklamis ve 61 nci Tümenin Alliören, 5 ncü Süvari Kolordusunun Murat dagi kuzeyinden batiya ilerleyerek geçitleri kapamalarini emretmisti. Buradan 2 nci Ordu Komutaninin ve 6 nci Kolordu karargahinin bulundugu Beskarishöyük'e gelerek ordu ve kolordu komutanlarina durumu anlatmis ve gerekli direktifi vermisti. Bunun üzerine de, 2 nci Ordu Komutani, Bati Cephesi emrine göre, 61 nci Tümenin Alliören, 16 nci Tümenin Çal, 17 nci Tümenin Hamurköy dogrultularina ilerleyip rastlayacaklari düsmana taarruz etmelerini emretti. Yalniz Mürettep Süvari Tümeninin, Kütahya üzerinden Yunanlilarin Eskisehir Grubu gerilerine gitmeden önce Döger kuzeyine yönelerek Akoluk'a gelen Yunan kuvvetlerini acele kesif ve Altintas üzerine yürümelerini kesin surette önlemesini veya geciktirmesini istedi. 3 ncü Kolordu Karargahinin Altintas 'a, 1 nci Tümenin Altintas ve kuzeyinde toplanmasini, Akoluk dogrultularinin kesfedilmesini emretti.

2 nci Ordu birliklerinden 6 nci Kolordu ile 61 nci Tümen, düsmana 15-20 kilometre gibi üzak mesafede olduklari halde bugün de harekette geç kalmislardi ve muharebe meydanina ancak ögleden sonra yetisebildiler.

61 nci Tümenin hareket ve muharebesi:

Tümen birlikleri 30 Agustos 1922 günü saat 09.00'da Kurtöy'de toplandi. Tümen komutani süvari kolordusunun Akpirim tepelerindeki 14 ncü Süvari Tümenini çektigini 16 nci Tümenin saat 10.00'da Genisler'den Çal dogrultusuna hareketle rastlayacagi düsmana taarruz emri aldigini bu tümenden gelen rapordan ögrendi. Tümen Komutani saat 10.15'de süvari bölügünü Kurtköy'den hareket ettirdi. Saat 10.30'da 159 ncu Alay öncüde olarak tümeni Alliören dogrultusunda yürüyüse geçirdi. Kendisi öncü, öncüsü ile gidiyordu. Saat 11.00'de, Yunanlilarin Çal'dan Alliören'e dogru gitmekte olduklarini haber aldi. Saat 12.00'de Akpirim tepesinin kuzey-batisindaki tepeye (Kocaardiç) çiktiginda Yunan yürüyüs kollarinin batiya (Alliören'e) yürüdüklerini gördü. Bunun üzerine, hemen öncü komutanina: yürüyüsü hizlandirarak Eydemir köyünün güneyindeki ormanlik sirtlari tutmasini emretti. Süvari bölügünü, çekilen Yunanlilarin önünü kesmek üzere daha batiya gönderdi. Büyük kismin da yürüyüsünü hizlandirdi. Saat 12.15'de önce (159 ncu Alay) yolun iki tarafindan açilarak ilerlemeye basladi, emrindeki dag bataryasi mevzilenerek, saat 14.30'da, Alliören'e yanasan Yunan yürüyüs kolunu ates altina aldi. En batidan ilerleyen süvari bölügü Alliören kuzeyinden atese basladi. Yunanlilar çekilmeyi durdurdular, saga (kuzeye) çerkederek karsi taarruza geçtiler. Tüman Komutani, kendisinin bulundugu yerden bir kilometre ilerdeki Akpirim tepesini Yunanlilara kaptirmamak için, büyük kisim yetisinceye kadar, yanindaki atlilari bir subayla Akpirim tepesine göndererek isgal ettirdi. Büyük kismin basinda yürüyen 190 nci Alayi, yürüyüsünü hizlandirarak Akpirim tepesine gönderdi ve tekmil tümen topçusunu yol dogsusunda mevzilendirerek saat 14.30'da ates açtirdi.

Tümenin dogusundan Çal dogrultusuna ilerleyecek olan 16 nci Tümenden henüz birlik görünmüyordu.

Saat 15.00'de Yunanlilar Çamlik (Otlukçutepe) tepelerinden ilerlemeye basladilar. 159 ncu Alay tekmil kuvvetini muharebeye sokmustu. Iki taraf arasinda çok siddetli bir muharebe basladi. Alay, iki bölügünü batida Abya vadisine hakim olan sirtlara gönderdi. Cephesi çok genislemisti. Bu sirada 190 ncu Alay da açilmis olarak Akpirim tepesine yanasmaktaydi. 159 ncu Alayin ihtiyati kalmadigindan 174 ncü Alaydan bir tabur bu alay emrine Eydemir güney sirtlarina gönderildi. 174 ncü Alay, hücum taburu ile Koca Ardiçtepe kuzeyine yanastirildi. Saat 14.30'da ve saat 15.00'de yazilip tümen komutanina gelen süvari bölügü raporlarinda: Yunanlilarin perisan bir durumda ve parça parça çekildiklerini, bunlarla muharebe ettigini, Alliören köyünde birçok motorlu araç ve gereç bulundugunu, Alliören köyünün güneyindeki derelerin düsmanla dolu oldugunu ve bir tümen kadar tahmin edildigini, bir kisminin toplarini birakarak daglara dogru (batiya) çekildiklerini, Alliören köyünün bir kilometre dogusundaki Çamlitepe'ye bir düsman bölügünün çiktigini bildiriyordu. Saat 15.45'de Yunanlilarin iki alay kadar bir kuvveti, kuvvetli topçu desteginde, 159 ncu Alaya taarruza basladi. Saat 16.00'da 159 ncu Alayin 2 nci Taburu fazla ilerde bulundugundan 300 metre kadar geriye alindi ve iki yanindaki diger taburlar hizasinda mevzilendirildi. Bu sirada Yunanlilar, Akpirim tepesindeki 190 nci Alaya da taarruza geçtiler. Saat 16.10'da dogudan 16 nci Tümenin Çalköy'e ilerledigi görüldü. Saat 16.30'da Yunanlilarin siddetli taarruzlari karsisinda, Bileyik tepesinde mevzide bulunan 190 nci Alayin 2 nci Taburu Akpirim sirtina çekilme zorunda kaldi. Akpirim tepesindeki gözetleme yerinde bulunan tümen komutani da piyade atesleri altinda kalmisti.

16 nci Tümene gönderilen irtibat subayi, 2 nci Ordunun iki tümenle bu düsmana taarruz etmek istedigini ögrenmisti.

Yunanlilar Çal - Alliören arasinda vadi yolundan batiya yürüyüse devam ediyordu. Taarruz eden 12 nci Yunan Tümeni Bileyik Tepe - Erikli Tepe - 1151 rakimli Tepe - Alliören Köyü kuzey hattini isgal etti ve taarruzunu durdurdu. Karsisinda Akpirim tepe - Kaletepe - 1499 rakimli tepe güneyi - Dana Kalesi güney hattindaki 61 nci Tümenle karsilikli siddetli piyade ve topçu atesleri devam ediyordu.

6 nci Kolordu:

Kolordu Komutani 2 nci Ordu Komutanliginin emrini alinca 30 Agustos 1922 sabahi saat 08.00'de 16 nci Tümeni Çalköy ve 17 nci Tümeni Hamurköy dogrultusuna derhal harekete geçirdi ve rastlayacaklari düsmana taarruz etmelerini emretti. Saat 10.00'da bir kurmay yüzbasiyi tümenlere gönderdi ve kendisi kurmay baskanini da beraberinde olarak Hamurköy'le Çal arasindaki sirtlara çikti.

Genisler - Muradhanlari bölgesinde bulunan 16 nci Tümen, sabah erkenden süvari bölügünü Çal dogrultusuna sürmüs ve birlikleri harekete bir hazir durumda bekletiyordu. Saat 09.55'de kolordu emrini alinca saat 10.30'da Çal dogrultusuna yürüyüse geçti. Piyade ucu saat 13.35'de gelen raporda: Kesif kollarimizin Çal dolaylarina vardigi, Yunan artçilarinin da Çalköy'de bulundugu bildiriliyordu.

Öncüde bulunan tümen komutani yürüyüs kolunu Akyol tepesi hizalarinda durdurdu. Öncüdeki batarya mevzie girerek saat 14.30'da Çal ve batisindaki hedeflere ates açti. Bu sirada tümen süvari bölügü Kiziltepe'de idi. Yapilan gözetlemelerde önemli Yunan birliklerinin Çalköy'ün iki buçuk kilometre batisindaki derelerden karisik bir halde batiya çekildikleri görülmekteydi. Saat 15.30'da yolun batisindan 64 ncü Alay, dogusundan 44 ncü Alay açilarak Çal dogrultusuna ilerlemeye basladilar. Yunanlilarin iki bataryasi yürülüs kolundan açikta mevzi aldi ve ates açti. Tekmil tümen topçusu da Akyol kuzey-dogu yamaçlarinda mevzie girerek Yunan topçusuna, birliklerine ve kümeler halindeki agirliklarina çok siddetli ve etiki bir ates açti. Topçunun atesi ve alaylarin ilerlemeleri üzerine Yunanlilar batiya yürüyüsü durdurdular, bir kisim kuvvetiyle de mevzideki zayif birliklerini takviyeye basladilar.

16 nci Tümenin 43 ncü Alayi ile hücum taburu Akyol kuzey-dogusunda yol civarinda ihtiyatta, tümen komutani Kiziltepe'de bulunuyordu. Saat 16.007da Hamurköy dogrultusuna ilerleyen 17 nci Tümenin bir alayinin, yürüyüs kolunda kuzey-doguya çekildigini gördü.

Ögle üzeri Çirlek güneyindeki Gökseri tepesine çikan 2 nci Ordu Komutani da ayni durumu görüyordu. Saat 15.20'de 16 nci Tümene su emri gönderdi.

"Çalköy'ün üç kilometre batisindan itibaren vadi içinde ve Isören (Alliören) köyü civarinda büyük bir düsman yürüyüs kolunu ve toplu kuvvetlerini saat 13.00'de bizzat gördüm. Tereddüt etmeden düsman üzerine son süratle atilmanizi beklerim. Hepsini esir edeceginiz muhakkaktir. Saginizda ve Alliören'e gelmesi icabeden 61 nci Tümene de bu emri teblig ediniz. Bu emrin bir suretini kolordu kumandani pasa hazretlerine arzediniz. 61 nci Tümen Alliören civarinda bulunacakti. Halbuki benim gördügüm kitaat da o civardadir. Her iki tümen birbirinizi düsman zanni ile bir hata olmamasini rica ederim."

Ordu emri saat 16.15'de tümene geldi. Taarruz devam ediyor, 44 ncü ve 64 ncü Alaylar saat 17.00'de Yunan hatlarina 400 metreye kadar yanasmis bulunuyorlardi. Güneyden, Çalköy'ün dogu güneyine 11 nci Tümenin 126 nci Alayinin, topçu desteginde ilerledigi görülüyordu.

17 nci Tümen:

Kolordu emrini saat 09.25'de alan tümen komutani saat 10.00'da birliklerine hareket emri verdiyse de öncüde bulunan 63 ncü Alay ancak saat 11.30'da Çirlek - Hamurköy yoluyla yürüyüse geçebildi.

Tümen hareket etmeden önce, Dereköy çiftliginde bulunurken, saat 09.30'da ilerdeki süvari bölügünden gelen raporda: Çalköy'den tahminen bir alay kadar düsman kuvvetinin doguya gelerek artçisini takviye ettigini, saat 09.00'da da uzun bir nakliye kolunun Hamurköy'den Çalköy'e gittigini, Çalköy'ün yanmakta oldugunu bildiriyordu.

Saat 13.30'da öncüsüyle Hamurköy'e varan 63 ncü Alay, köy kuzeyinde 12 nci Tümenin hücum taburu ile karsilasti.

Yunanlilar perisan bir surette Çalköy - Alliören dogrultusuna çekiliyorlardi.

4 ncü Kolordu birlikleriyle karsilasan tümen komutani, birliklerini saat 15.00'de geri çekti, Hamurköy kuzey ve kuzey-dogu sirtlarinda topladi. Emretepe'deki tugay müfrezesi de (62 nci Alay Hücum Taburu) tümene katildi. Durumu kolorduya bildiren tümen komutani emir almak üzere aksama kadar bu bölgede kaldi ve geceyi de ayni bölgede geçirdi. 4 ncü ve 6 nci Kolordularin dis bati kanatlarini kuvvetli bulundurmayip iç kanatlariyla Çalköy dogrultusuna ilerlemeleri bu duruma sebep olmustu.

(d) Yunan Ordusunun Adatepe'de Savunma Düzeni ve Muharebesi:

Yunan Ordusu Komutan vekili General Trikopis 29/30 Agustos 1922 gecesi birliklerinin Çalköy dolaylarinda toplanmasini emretmisti. Küçük Aslihanlar - Dumlupinar yolunu açmak ve Dumlupinar mevziinde bulundugunu umdugu General Franko Grubu ile bulusmak kararinda idi. 12 nci Tümenden bir iki taburu Küçük Aslihanlar'a göndermisse de Türklerin 23 ncü Tümeninin karsi koymasi üzerine bu taburlar Çal'a geri çekilmislerdi. 4 ncü Türk Kolordusuyla muharebe eden diger birlikler de kolay kolay çekilemiyorlardi. 29/30 Agustos gecesi muharebinin pek yakindan devami ve 14 ncü Türk Süvari Tümeninin kuzeyden yaptigi baskinlar birlikleri fazla karistirmis ve sabaha kadar Çalköy dolaylarinda toplanamamislardi. 30 Agustos 1922 sabahi günes dogdugu halde karisik birçok birlikler Hamurköy'den Çal'a gelmekte, bir kismi da Çal'dan Alliören'e gitmekteydiler. 30 Agustos 1922 saat 01.00'den bir saat sonra General Trikopis de Çalköy'e gelmisti. Birlikleri pek karisik buldugundan hemen düzene sokturdu ve ortalik agarinca yoklama yaptirdi. Baslarinda tümen komutanlari da bulunan 4 ncü Tümen pek zayif mevcutlu idi (General Trikopis'e göre 300-400 er). Bu tümen 28 Agustos 1922'de Balmahmut muharebesinde fazla yaprinip dagilmis, bir kismi da 1 nci Tümenle beraber Dumlupinar'a çekilmisti. 5 nci Tümen 29/30 Agustos 1922 gecesi, emir geregince, Çalköy'e gelmemis, köyün güneyinden tarlalardan batiya yürümüstü. Küçük Aslihanlar güneyine vardiginda 23 ncü Tümen birlikleriyle karsilasmis, yaptigi muharebede bozularak dagilmis, tümen komutaniyla bir kismi Agaçköy üzerinden 30 Agustos 1922 sabahi Kiziltas vadisi yoluyla batiya çekilmis, bi kismi da kuzeye yürüyerek Çal batisinda toplanmis, iyi bir durumda idi. 13 ncü Tümen, 2 nci ve 3 ncü Alaylari ve dag Skoda topçu taburuyla Çalköy güneyinde toplu durumda bu tümenin 42 nci Alayi Arapgedigi'nde 23 ncü Tümen birliklerine karsi gedigi savunmakta, 9 ncu Tümen de Çalköy güney batisinda toplanmisti. 1 nci ve 2 nci Kolordular karargahlari, 1 nci ve 2 nci Skoda topçu taburlari 150 kamyon, ordu ve kolordu seyyar hastaneleri, kollar, agirliklar ve bagli birlikler Çalköy ve güney-bati derelerinde toplanmaktaydilar. Erzak ve cephane azalmisti. Ortalik agarinca Türk topçusu atese basladi.

13 ncü Tümen Çalköy ve güney-bati sirtlarinda küçük Adatepe (Nasuhtepe hariç) kesiminde güneye karsi savunma düzeni almaya basladi. 9 ncu Tümen, Küçük Aslihanlar güney tepelerine gönderildiyse de 23 ncü Tümen birliklerinin atesleri altinda dagilarak çekildi ve 13 ncü Tümen mevziinin batisini uzatarak Adatepe'lerde güney-bati ve batiya karsi savunma mevziine girdi. 4 ncü Tümenden kalanlar da 9 ncu Tümenin kuzeyindeki Ardiçlitepe'de batiya karsi savunma düzeni aldi.

Artik Dumlupinar'a çekilemiyecegini anlayan General Trikopis, Çalköy - Alliören - Keçiler - Dümenler yoluyla Banaz'a çekilmeye karar verdi. Orada General Franko Grubuyla bulusacagini umuyordu.

Saat 11.30'da verdigi emirde: "12 nci Tümen basta olmak üzere sirasiyla 4 ncü Tümen, agirliklar, bagli birlikler, 9 ncu Tümen çekilecekler, 13 ncü Tümen artçi olarak, 5 nci Tümen iki taburla yürüyüs kolunun iki yaninda yanci olarak yüreyecekti."

Saat 13.00'de 12 nci Tümen Çal - Alliören yoluyla yürüyüse geçti. Saat 14.00'de kuzeyden Türk 61 nci Tümen birliklerinin önce topçu bir az sonra da piyade ve makineli tüfek atesine ugradi. Daha sonra bu tümenin piyadelerinin de ilerlemeye basladiklari görülünce 12 ncü Tümen mecburi olarak yürüyüs kolunu durdurdu. Birlikler saga dönerek kuzeye karsi mevzi aldilar. 5 nci Tümenden bir kisim birlik de bati kanadini uzatti. Muharebe pek siddetli oluyordu. Kuzeyden dogudan ve güneyden yapilan topçu atesleri de fazla kayiplar verdiriyordu. Saat 15.00'de Türk topçu atesi etkisini artirdi. Saat 16.00'da bu etki son hadde çikmis, mevzideki bataryalar tahrip edilmisti. General Trikopis'in elinde ihtiyat (yedek) bulunan 5 nci Tümenden kalan birliklere 12 nci Tümenin dogu kanadini uzatmak üzere Çalköy kuzey-batisinda mevzi aldirdi. Yunan Ordusu Komutanligi bu durumda aksama kadar bulunduklari mevzileri savunmak ve gece ayni yoldan çekilmek kararinda idi.

(e) Adatepe'nin Ele Geçirilmesi ve Gece Muharebeleriyle 1 nci ve 2 nci Yunan Kolordularinin Büyük Kisminin Ortadan Kaldirilmasi:

1 nci Ordu birliklerinin muharebeleri:

30 Agustos 1922 saat 15.00'de Baskomutan ve 1 nci Ordu Komutani durumu görmek üzere Akçasehir'den Bakircitepe'ye geldiler. 4 ncü Kolordu Komutani da burada idi. Kolordu Komutani, saat 14.00'de taarruza baslanmasini emrettigi halde tümenler daginik olarak ve oldukça karisik olduklarindan düzenlenebilmeleri ve yeni bölgelerinde taarruz düzeni almalari bu saate yetisemeyeceginden ikinci bir emirle taarruz saatini 15.00'e çikarmissa da uzatilan bu zamanin da yeter olmadigi, yapilan gözetlemede görülüyordu. Tümenler henüz yürüyüs halindeydiler. Bunun üzerine, duruma daha yakindan hakim ve birliklere etkili olarak muharebeyi sonuçlandirmak için Baskomutan, 1 nci Ordu Komutani, 4 ncü Kolordu Komutani saat 15.30'da 11 nci Tümenin gözetleme yeri olan Zafertepe'ye gittiler.

4 ncü Kolordunun taarruzu:

Baskomutan ve 1 nci Ordu Komutani Zafertepe'ye çiktiklari zaman gördükleri manzara su idi: Yunanlilar tekmil agirliklari ortada, dört tarafa karsi savunma düzeni almislardi. 4 ncü Kolordu dogu, güney ve güney-batidan Yunanlilari kusatmis bir durumda, 11 nci Tümen birlikleri taarruza baslamis, bir kismi da yanasmakta idiler. 2 nci Ordunun 16 nci ve 61 nci Tümenleri de kuzeyde bulunuyorlardi.

11 nci Tümen:

70 nci Alay önce hizla ilerlediyse de arazi sarpligi ve solundan ilerlemekte olan 5 nci Kafkas Tümeninin 9 ncu Alayinin, henüz kendi hizasina gelmemesi üzerine taarruz agirlasti. Hücumun daha etkili olmasi için, Ordu Komutani, bir alayin daha 70 nci Alayla Çalköy arasindan ilerlemesini emretmesiyle 126 nci Alayini sagda birinci hatta süren tümen komutani kendisi de ön hatlara giderek taarruzu ilerletti, bazi bataryalarini daha ileri aldi. Saat 17.00'de 5 nci Kafkas Tümeninin 9 ncu Alayi ile hücum taburu Zafertepe - Örentepe hattina yaklastilar. Saat 18.30'da 11 nci Tümen gözetleme yerinden Baskomutan, 9 ncu Alayin araciligi ile 5 nci Kafkas Tümenine gönderdigi emirde: "Tümenin süngü hücumu ile düsmani atmasini ve Adatepe'yi mutlaka zaptetmesini" istedi. Bu emir agizdan agiza bütün birliklere yayildi. Birlikler yaris edercesine büyük bir hizla ilerlemeye basladilar. 9 ncu Alay Berberçam tepesini zaptetti. Buradaki Yunanlilar agir kayiplarla 300 metre kadar gerideki mevzilere çekildiler.

Saat 17.00'de hücum taburu ile 10 ncu Alay da 9 ncu Alay hizasina varmis ve Dumlupinar yolunu geçmis bulunuyorlardi.

5 nci Kafkas Tümeninin topçusu ve ordunun agir topçu alayi saat 17.00'den itibaren ates hizini son hadde çikarmislardi.

Saat 19.00'da 11 nci ve 5 nci Kafkas Tümen birlikleri Yunan mevzilerine 100 metreye kadar yaklastilar. Zayif bir düsman topçusu tevkif atesi açtiysa da az zamanda bütün toplari susturuldu.

15 dakika devam eden bir topçu imha atesi pesinden iki tümen birden hücuma kalkarak saat 19.25'de Yunan mevzilerine girdiler. Direnmek isteyen Yunanlilar süngülendi, kaçabilenlerin çogu ayakta yapilan siddetli ateslerile yok edildi.

Birlikler ilerledikçe cephe daralmis birlikler birbirine karismislardi. Komsu birliklerden de zararli yan atesleri geliyordu. Bu durumdan faydalanan Yunanlilar 9 ncu Alayin sag yani ile 70 nci Alayin sol yanina, saat 20.25'de son bir karsi taarruza kalktilar. Yapilan süngü muharebesiyle geri atildilar.

Ufak bir duraklama ile birliklere çeki düzen verildi, gece karanliginda tekrar ilerlemeye devam olundu. Saat 20.50'de tepeler hattina kadar olan arazi (Küçük Adatepe'nin ün yüksek noktasi "Nasuhtepe" - 1128 hatti) Yunanlilardan tamamen temizlendi. Bu sirada Kolordudan: "düsman her taraftan sikismistir, bir karsi taarruzla kendisine yol açmak istemesi umulmaktadir. Birlikler mevzilerinde savunmaya hazir bulunmalidir" emri geldiginden daha ileri gidilmekten vaz geçildi. Fakat bu emir kolordunun en saginda bulunan 126 nci Alaya ulasamadigindan bu Alay saat 23.30'da bomba ve süngü hücumu ile Yunanlilari tutunmak istedikleri son mevzilerinden de atti, 1149 rakimli tepe - Kanliköprü'ye kadar da takip etti. Bu suretli bölge düsmandan tamamen temizlenmis oldu. 11 nci Tümenin iki alayi cephede durumlarini sabaha kadar muhafaza ettiler. Diger birlikleri Çalköy'ün iki kilometre güneyinde yol üzerinde sabahladilar. 5 nci Kafkas Tümeni de kendi bölgesini Yunanlilardan temizledikten sonra iki alayi ve hücum taburu ile geceyi muharebe durumunda geçirdi. Ihtiyatindaki 13 ncü Alayini Küçük Adatepe'deki 10 ncu Alayina gerisine yanastirdi.

23 ncü Tümenle 3 ncü Kafkas Tümeninin taarruz ve hücumlari:

23 ncü Tümen; sagda Hücum Taburu, solda 31 nci Alay olmak üzere saat 17.30'da Büyük Adatepe dogrultusuna ilerlemeye basladilar. Bir dag ve bir sahra bataryasi da ileriye yanastirildi.

69 ncu Alay, bir taburu ile Hücum Taburunu, diger bir taburu ile 31 nci Alayi izleyerek ilerledi. 68 nci Alay bugün Aaragedigi'ni zaptetmis ve az bir direnmeden sonra 5/42 Evzon Alayi da çekilmisti. Bu alayin karsisinda yalniz Yunanlilar hesabina çalisan Memis çetesi kaldigindan gedigin elde bulundurulmasi için bir tabur biraktirilarak Elmacikalani civarina tümen ihtiyatina getirildi. Saat 23.30'da Hücum Taburu ile 31 nci Alay süngü hücumu ile Büyük Adatepe'yi ele geçirdiler. Ancak, tepeler birbirini takip ettiginden ve Yunanlilar da her tepeyi savunduklarindan, gecenin fazla karanligi ve arazinin sarp ormanlik olusu mevzi içinde ilerlemeyi agirlastiriyordu. Dogu ve kuzeydeki komsu birliklerin atesleri birinci hattaki birliklere zarar vermeye basladigindan Tümen Komutaninin emriyle yalniz süngü ve bomba ile muharebeye devam edilerek Büyük Adatepe kesimi de Yunanlilardan temizlendi. Saat 24.00'de bütün kolordu bölgesinde ates kesilmisti. Yalniz 31 nci Alayin Büyük Adatepe'de isgal ettigi yerlerde Yunanlilar 600 kadar ölü ve 50 esir birakmislardi.

3 ncü Kafkas Tümeni:

Fazla yorgun olmasindan ve arazinin sarpligindan dolayi 23 ncü Tümenin taarruzuna ayak uyduramadi. Öncüde bulunan 8 nci Alay, Kolbasisi ile saat 19.00'da Agaçköy'e varir varmaz 23 ncü Tümenin batisindan Büyük Adatepe kuzey-bati yamaçlarina (Ardiçlitepe) taarruza basladi. Tümenle beraber gelen iki dag bataryasi Agaçköy'ün güney-bati ormaninda mevzilenerek Adatepe'ye ve kuzeyine ates açtilar. Tümen süvari bölügü 23 ncü Tümen Süvari Bölügü ile, saat 21.00'de 8 nci Alayin solundan Kiziltas vadisi dogrultusuna sürüldü ve daginik olarak çekilen düsman erlerine saldirdi. 8 nci Alay saat 23.30'da Ardiçlitepe'yi isgal etti. 11 nci Alay da 8 nci Alayin pesinden Agaçköy'e geçmisti. Saat 21.00'de tugay komutani emrinde olarak, Kiziltas bogazini kapatmak üzere Agaçköy - Keçiler yolu ile kuzey-batiya yürütüldü. Alaylar ilerledikçe 8 nci Alayla 11 nci Alayin arasi açiliyor ve büyük bir bosluk kaliyordu. 7 nci Alay ise henüz meydanda yoktu. Bu boslugu kapatmak üzere, 23 ncü Tümenden bir tabur istendi. 68 nci Alayin bir taburu gönderildiyse de bu tabur saat 24.00'de Agaçköy'e vardi ve 8 nci Alayin sol geresine yanastirildi. Kiziltas vadisini kapatmak üzere Agaçköy-Keçiler yoluyla hareket eden 11 nci Alay vadiye kadar ilerlemeyerek tahminen, Adatepe ve kuzeyinden karisik bir surette çekilen Yunanlilar Kiziltas vadisinde Türk birlikleriyle karsilasmadan Keçiler-Uysu yoluyla savusmuslardi. Tümen birlikleri geceyi ayni durumda geçirdiler.

12 nci Tümen:

Saat 17.30'da Hamurköy kesiminde toplanan tümen birlikleri, saat 18.30'da kolordu ihtiyati olarak hareketle saat 20.30'da Arpali dolaylarina gelip gecelediler.

Adatepe kuzeyindeki 2 nci Ordu Birliklerinin muharebeleri:

16 nci Tümen:

16 nci ve 61 nci Tümen'in sekiz bataryadan olusan topçulari saat 17.30'da ates hizlarini son hadde çikardilar. Piyadeler de Yunan mevzilerine 300-400 metreye yanastilar. Çalköy güneyinden 126 nci Piyade Alayinin ilerledigi görülüyordu. Saat 16.00'da 61 nci Tümene ordunun emrini götüren subay gelerek Yunanlilarin 61 nci Tümene taarruz etmekte olduklarini bildirdi. Bu sirada Baskomutanliktan Zafertepe'den Tümene gelen bir subay da; Yunanlilarin 61 nci Tümene taarruz ettiklerini, bu tümene yardim edilmesi emrini bildirmesi üzerine 16 nci Tümen Komutani, ihtiyatta bulunan 43 ncü Alayla Hücum Taburunu Akpirim tepesine yanastirdi. Akyol tepesindeki batarya da Kiziltepe'ye mevzi degistirdi. Tümen komutani saat 18.15'de Akpirim tepesine, 61 nci Tümen gözetleme yerine gitti. Yunanlilarin taarruzu üzerine Bileyik ve Erikli tepelerine kadar ileri kaymis birliklerin Akpirim tepeleri hattina kadar çekildiklerini, Yunan taarruzunun durduruldugunu, 61 nci Tümenin henüz muharebeye girmemis bir alayinin ihtiyatta oldugunu ögrendi. Ortalik kararmak üzereyken 43 ncü Alayla Hücum Taburu Akpirim gerisine yanasmis bulunuyorlardi.

61 nci Tümen:

Saat 17.00'de tümen komutaninin orduya verdigi raporda bugün yaptigi muharebeler izah ediliyor ve mümkünse bir süvari tümeninin kendi batisina gönderilerek, Yunanlilarin çekilme yolunun tamamen kapatilmasini teklif ediyordu. Ortalik kararmak üzereydi. Iki tarafinda kayiplari önemliydi. 190 nci Alaydan bir tabur, Kaletepe'deki 159 ncu Alayin 1 nci Taburunu degistirdi ve 159 ncu Alayin bu taburu da en batiya, Kurttepe güney yamaçlarina mevzilendirilerek alayin bati kanadi uzatildi. Yunanlilar Alliören köyü kuzey yamaçlarini fazla kuvvetle tutmaktaydilar. Tümen süvari bölügü, gece yarisi gelen 16 nci Tümen Süvari Bölügüyle beraber Keçiler vadisini kapatmak üzere Abya deresi batisindaki Bakacaktepe'ye gönderildiyse de bölükler, 31 Agustos sabahi oldugu halde, oraya varamamislardi. Bu suretle 61 nci Tümenle 3 ncü Kafkas Tümeni arasinda dörtbuçuk kilometrelik bir bosluk kalmis ve Adatepe'deki Yunan birlikleri de bu bosluktan faydalanarak batiya çekilmislerdi.

Saat 19.00'da Zafertepe'den 4 ncü Kolordu Komutaninin 6 nci Kolorduya gönderdigi yazida:

"Baskomutan simdi yanimdadir. Su hususlari soruyorlar:

a. Karargahiniz nerededir,

b. Tümenler nerededirler,

c. Ordu Komutani nerdedir,

d. Cephenin son emrini aldiniz mi?

e. Baskomutan, pasalarla görüsmegi arzu etmektedirler,

Acele cevap verilmesi."

2 nci Ordu Komutani bu satte Çalköy kuzey-dogusunda (Yanikli veya Gökseki tepesi olmasi muhtemel) bulunuyordu. Baskomutanin sorularina su cevabini arzetti.

"Ben, 6 nci Kolordu Komutani ve Kurmay Baskani ile Çalköy'ün kuzey-dogu sirtlarinda gözetlemeyle mesgulken 4 ncü Kolordu araciligiiyle suallerinizi aldim. 6 nci Kolordu karargahi ve ben Beskaris'tayim, Karargahim Egret'tedir. 17 nci Tümen Hamurköy bölgesinde, 16 nci Tümen Çalköy'ün kuzey-batisinda muharebede, 61 nci Tümen Alliören civarinda muharebede, 1 nci Tümen ve 3 ncü Kolordu Karargahi Altintas 'dadir. Cephenin son emri hangisidir, kestirilemedi, Seyitgazi bölgesinde durum malumdur. Buradan aksama dogru tekrar bilgi alacagimi umuyorum."

Bugün aksam üzeri ve gece 4 ncü Kolordunun yaptigi taarruzlara 2 nci Ordu birlikleri katilmadilar. Saat 21.00'de Akpirim tepesinden 16 nci Tümen Komutaninin verdigi emirde; yarin sabah taarruza devam edilecegi, birliklerin bulunduklari durumda istirahat etmeleri, Yunanlilarin bir çikis tesebbüsüne karsi uyanik bulunmalari isteniyordu. 2 nci Ordu cephesinde saat 24.00'e kadar karsilikli ates muharebesi yapilmakla yetinilmis, 4 ncü Kolordu birlikleriyle karisip bir yanlisliga meydan verilmemek için taarruz edilmemisti.

Ortalik karardiktan ve Yunan mevzileri zaptedildikten sonra, Baskomutanla 1 nci Ordu Komutani Dumlupinar istasyonuna gittiler. Bati Cephesi Karargahi Afyon'da, 2 nci Ordu Karargahi Beskarishöyük'te gecelediler.

2 nci Ordu Komutani 31 Agustos 1922 saat 01.25'te verdigi emirde 61 nci Tümenin 6 nci Kolordu emrine verildigini bildirdi. 17 nci Tümenin daha batiya kaydirilarak Alliören-Çal kesimindeki Yunanlilara taarruz edilmesini ve batiya çekilmelerinin önlenmesini istedi. Gece birliklerde bir hareket olmadi. 17 nci Tümen 31 Agustos 1922 sabahi Hamurköy kuzeyinden batiya yürüyüse geçti.

(f) Yunan Ordusu asil kuvvetlerinin Adatepe'de son savunmasi ve kurtulabilenlerin Kiziltas deresinden çekilisleri:

Alinan esirlerden, bugün Adatepe bölgesinde Yunanlilarin 4 ncü, 5 nci, 9 ncu, 12 nci, 13 ncü Tümenleriyle 1 nci, 2 nci Kolordu karargahlarinin bagli birliklerinin ve Kolordu, Ordu topçularinin bulundugu ögrenildi. Yunanlilar muharebe meydaninda silah, cephane ve bütün agirliklarini terk etmis ve sabaha karsi ancak bes, alti bin kisilik bir kuvveti Keçiler dogrultusuna çekilebilmisti.

General Trikopis'in raporuna göre, her taraftan yapilan Türk taarruzlari pek siddetlenmisti. Saat 19.00'da 1 nci Yunan Kolordusu komutani, geceye kadar bütün mevzilerin savunulmasini ve geceleyin, evvelki emir geregince 12 nci Tümen, agirliklar, kollar, bagli birlikler, 9 ncu ve 13 ncü Tümenler sirasiyla Kiziltas vadisi - Dümenler - Banaz yoluyla yürüyüse devam olunmasini emretti.

Saat 18.30'dan itibaren Yunan topçusu susturulmustu. Yer yer panikler basladi. Ortalik kararinca panikler bütün birliklere sirayet etti. Çekilme yolu üzerinde bulunan 12 nci Tümende de panikler oluyor ve topçular kosum keserek hayvanlara atlayip dört nal batiya kaçiyorlardi. Ortalik karmakarisik olmustu. Yalniz 13 ncü Tümen saat 20.00'ye kadar mevzilerini savundu ve 20.30'da bu tümen de diger tümenlerle beraber düzensiz bir sekilde çekilmeye basladi. Kolordu Karargahlari da 20.30'da hareket etti, kilavuz yoktu. Bütün birlikler karisik bir surette, Kiziltas vadisinden çekiliyorlar, bir kismi da Dumlupinar'la Kiziltas deresi arasindaki daglara (Murat Daglari) kaçiyordu. Yunanlilar bütün agirliklari ile tekerlekli araçlarinin hepsini, tekmil toplarini birakmislardi. 4 ncü, 5 nci, 9 ncu, 12 nci, 13 ncü Tümenler ve 1 nci, 2 nci Kolordu karargahi ve bagli birlikleri tamamiyle erimisti. Muharebe meydaninda 4 ncü Tümen karargahi ve bütün evraki, araçlari, telsiz istasyonu, birçok yük ve binek otomobili, sayisiz silah, cephane ve gereç birakilmisti. Yalniz 11 nci Tümen kesiminde 25 top ele geçmisti. Sag kalan Yunanlilar nereye kaçtiklarini bilmiyorlardi. Esirler cephanelerinin azaldigini, ekmeklerinin hiç kalmadigini bildirmislerdi. General Trikopis, raporunda 30 Agustos 1922 sabahi Çal'da yaptirdigi yoklamada mevcudu çok az gösteriyor ve 29/30 Agustos 1922 gecesi 25.000 kisinin Kiziltas vadisinden batiya çekildigini, yaninda ancak 28 bataryadan 10 dag ve üç sahra bataryasiyla 6.000 kisinin kaldigini bildiriyorsa da, bunlar ancak General Trikopis'le çekilen kuvvetlerdir. 30 Agustos 1922 günü dört yandan yapilan gözetleme ve muharebe ile alinan esirlerden bu bölgedeki kuvvetlerin 30.000'den asagi olmadigi anlasiliyordu.

(g) 5 nci Süvari Kolordusunun harekat ve muharebeleri:

29/30 Agustos 1922 gecesini Kolordu Karargahi ve 2 nci Süvari Tümeni Kurtköy'de, 14 ncü Süvari Tümeni Eydemir - Akpirim tepesi Mecidiye'de, 1 nci Süvari Tümeni Beskarishöyük'te geçirdiler. Kolordu Komutani 6 nci Kolordusunun kendi bölgesine geldigini, Çalköy - Alliören dogrultusunda taarruz edecegini biliyordu. Ordudan henüz bir emir almamisti. Durumu söyle düsünüyordu. Ordunun, önceden hazirlanmis Dumlupinar mevzilerine taarruzunda, Süvari Kolordusunun görevi Yunan Ordusunun gerisine düsmekti. Dumlupinar mevziinin kuzey yani Arapgedigi'ne dayaniyordu. Daha batisinda Murat daglari vardi. Bu dag sarp ve yolsuzdu. Belli basli geçitlerini Yunanlilar küçük müfrezelerle tutarlarsa kolordunun hareketlerini durdurabilirler, kayip da verdirirlerdi. Bunun için Yunanlilar bu kesimde savunmak üzere yerlesmeden, sag ve sollarini emniyete almadan kuzeyde açik bulunan geçitlerin birinden geçerek Yunan ordusunun gerisine düsmek gerekmekteydi. O halde önce Belova gedigini tutmak lazimdi. Yapilacak kesiflerin sonucuna göre de kolorduyu bugün ilerletmek uygun olurdu. Bunun için 29 Agustos 1922 saat 21.00'de su emri verdi (özet):

"...1 nci Ordumuz, batiya çekilmekte olan düsmanin Dumlupinar mevzilerine yerlesmesine meydan vermemek için araliksiz ve siddetle takip etmektedir. 2 nci Ordunun 61 nci Tümeni Kurtköy'e, 6 nci Kolordusu Beskarishöyük bölgesine gelmislerdir. Düsmanin Usak dogrultusuna çekilmesini önlemek için kolordumuz bu gece yürüyüse geçeciktir. 2 nci Süvari Tümeni Gökçeler - Çal - Ören yoluyla kuzey-batiya yürüyerek yarin ögleye kadar Tava köyüne varmis bulunacak, tümen karargahi Ören'de olacaktir. 14 ncü Süvari Tümeni Eydemir - Abya - Karabel yoluyla Seyhler - Saraycik - Alincak dolaylarina 30 Agustos 1922 sabahi varmis olacak. Tümen karargahi Seyhler'de bulunacaktir. Düsmanin hareketlerimizi görmemesi için tümen, 30 Agustos sabahi gün agarmadan Karabel'i asmis bulunmalidir. Tümenler yürüyüs hedeflerine önceden kesif kollari gönderecek ve hedeflerine vardiklarinda siki emniyet düzeni alacaklardir. Düsmanin herhangi bir dogrultudan taarruzu halinde tümenler birbirlerine yardim edeceklerdir. Yarinki konma bölgeleri düsmana katiyen sezdirilmiyecektir. Kurtköy - Tava kuzeyinde 2 nci Tümen, güneyinde 14 ncü Tümen baslica yollar üzerinde kesif yaptiracaklardir. Iase satinalma yoluyla yapilacaktir. Ben Aslihanlar'a gidecegim."

1 nci Süvari Tümenine: 30 Agustos 1922 sabahi Genisler - Gecik - Gökçeler yoluyla Çal - Yagcilar bölgesine ilerlemesini ve kuzey ve dogu dogrultularinin demiryoluna kadar ve Kütahya - Altintas yolunu kesfetmesini emretti.

30 Agustos 1922 sabahi, kolordunun bulundugu Kurtköy'e gelen Genelkurmay Baskani, kolordunun bugünkü durumunu ve hareketlerini uygun buldu ve 1 nci, 2 nci Ordular hakkinda bilgi vererek kolorduyu aydinlatti.

Süvari tümenleri, kolordu emri geregince, 30 Agustos sabahi siddetli yagmur altinda hareket ettiler. Ögleden sonra 2 nci Süvari Tümeni 2 nci Alayi ile Tava, 4 ncü Alayi ile Tokul, diger birlikleriyle Ören'de; 14 ncü Süvari Tümeni 3 ncü Alayi ile Seyhler, 5 nci ve 54 ncü Alaylariyla Saraycik'da; 1 nci Süvari Tümeni de 10 ncu, 11 nci, 34 ncü Alaylariyla Yagcilar, 14 ncü ve 21 nci Alaylari ve kolordu topçusu ile Çal'da konmaya geçtiler. Tümenler hareketten önce Kütahya - Altintas sosesiyle Arslanapa, Çavdarhisar, Armutçuk, Yagmurlar, Cebrail, Göynük, Çukurviran dogrultularina kesif kollarini göndermisler, Kütahya - Gediz sosesinde Yunanlilara rastlamamislardi.

1 nci Ordu Komutanliginin 29 Agustos 1922 saat 12.30'da yazilmis emri bugün 30 Agustos saat 11.00'de kolorduya geldi. Bu emirde 5 nci Süvari Kolordusunun bütün kuvvetiyle ordunun sag yanindan batiya ilerleyerek Altintas - Dumlupinar ve Kütahya - Gediz yollari arasindan Murat daglarini asip Usak dogrultusunda çekilen düsmani siddetle takip ve önlemek görevi verilmisti. Kolordu, bugün yaptigi harekati bu emre uygun buldugundan bir degisiklik yapmadi. Egret baskininda Yunanlilarin içinde kalip bugün Kurtköy'de kolorduya katilan 2 nci Süvari Tümeni'nde görevli Kurmay Yüzbasi Cevdet'den, 1 nci Kolordunun Toklusivrisi'ni alip Kaplangi dagina ilerlemekte oldugu, demiryolu boyunca Yunanlilarin arkasi kesilerek Murat daglari kuzeyinden Keçiler - Belova dogrultusunda çekilmek zorunda birakildiklari ögrenildi. Kolordu komutani saat 14.00'de Kurtköy'den su emri verdi (özet):

"Usak demiryolu boyunca gerisi kesilen düsman, Keçiler - Belova dogrultusunda çekilmektedir. Süvari kolordusu güneye dönerek düsmani Çukurviran batisina geçirmeden Kiziltas deresinde yok etmek için 14 ncü Süvari Tümeni Seyhler'den hemen hareketle, Eskioguzlar tepelerini (Oysu ile Saraycik arasindaki Kizilyokus) güneye karsi isgal ve bu dogrultudan çekilen düsmani durduracaktir. 2 nci Süvari Tümeni de 14 ncü Süvari Tümeninin batisindaki Kastakalan (Belova gediginin iki kilometre kuzeyinde) civarinda Belova gedigini hakim sirti tutarak düsmanin daha batiya geçmesine engel olacak ve batiya çekilmek isteyen düsmani 14 ncü Süvari Tümeniyle beraber yok edeceklerdir. 1 nci Süvari Tümeni ise, bu muharebeye katilmak için Çal bölgesinde hazir bulunacaktir."

Bu emir atli habercilerle tümenlere gönderildi. Kolordu emrini saat 19.20'de alan 14 ncü Süvari Tümeni Saraycik'daki 54 ncü Alayin Kizilyokus üzerinden Kiziltas vadisine inen yollarin kesfedilmesini ve emniyette bulundurulmasini, 5 nci Alayin Saraycik - Kastakalan dogrultusunu kesfetmesini, hareket için ayri emir verecegini bildirdiyse de baska bir emir vermedi ve tümen birlikleri 30/31 Agustos 1922 gecesini bulunduklari durumda geçirdiler. 2 nci Süvari Tümeni kolordu emrini saat 19.45'de aldi. Kesif kollarindan daha önce gelen bir rapordan; saat 18.00'de Keçiler vadisinden 5 nci Yunan Tümeninin bazi parçalarinin batiya geçmekte oldugunu, 54 ncü Süvari Alayinin Saraycik'in iki kilometre güneyinde düsman atesiyle karsilastigini, Yunanlilarin bogaza hakim tepeleri tutmus bulunduklarindan daha fazla ilerleyemedigini ögrendiginden, birliklerini Tokul'a hareket ettirdi. Tümen komutani da Tokul'a 4 ncü Süvari Alayinin yanina giderek alayi Belova gedigini dogrultusuna sürdü. Tümen bagli birlikleri, batarya, 20 nci ve 13 ncü Süvari Alaylari Tokul'da, 4 ncü Süvari Alayi Tokul'la Belova gedigi arasindaki sirtlarda gecelediler. Kolordu Komutani ögleden sonra Kurtköy'den Aslihanlar'a gitti ve geceyi orada geçirdi.

Tümenler Çal, Tokul, Saraycik bölgelerine zamaninda varmis olmalarina ragmen ve kolordudan Kiziltas vadisini kapamalari emrini aldiklari halde 2 nci ve 14 ncü Süvari Tümenleri çekilen 5 nci Yunan Tümeninden arta kalanlari yancilariyla yalniz temasi muhafaza ederek istirahatle geçirdiklerinden, 5 nci Yunan Tümeni artiklari, Murat çayi vadisinden batiya çekilme firsatini bulmuslardi.

5 ncü Süvari Kolordusu 26-27 Agustos 1922'de yaralilarini Çayhisar'da sihhiye bölüklerinde birakmisti. Seyyar hastanesi ancak 27 Agustos 1922 aksami Çayhisar'a gelerek yaralilari alip tedaviye basladi. 30 Agustos 1922 aksami da Kurtköy'e vararak görevine devam etti.

(h) 1 nci Kolordu ve Bagimsiz 6 nci Tümenin Hallaçlar, Kaplangi muharebeleri:

1 nci Kolordunun 14 ncü ve 57 nci Tümenlerinin cephe kesimleri 29/30 Agustos gecesi sükunetle geçti. Yalniz 23 ncü Tümen kesiminde Yunanlilar iki defa taarruz etmislerse de atilmislardi.

Ordu Komutanliginin 29/30 Agustos 1922 gecesi verdigi emri kolordu komutani 30 Agustos 1922 sabahi almisti. Bu emre göre 1 nci, 4 ncü Kolordularin gece dahi düsmana siddetle taarruz ederek netice aramalari ve 30 Agustos 1922 günü için de düsmani takip etmeleri isteniyor idiyse de, kolordunun 29 Agustos 1922 günü saat 20.20'de yazdigi raporun Ordunun eline ulasmadigi bu ordu emrinin yayinlanmasindan anlasilmisti. Çünkü kolordu, hedeflerine varmis ve gece de taarruza lüzum kalmamisti. Esasen emir de kolorduya 30 Agustos 1922 sabahi gelmisti. 30 Agustos 1922 günü için de Düzagaç - Arpagedigi hattinin güney batisindan düsmanin takip edilmesi isteniyordu. Ancak, kolordunun en sagda olan 23 ncü Tümeni kolordu hududunun kuzeyini asmis, Aslihanlar bölgesinde Yunanlilarla yakin muharebe temasindaydi. Kolordu bu tümeni bulundugu durumda birakmak ve oradaki görevini tamamlatmak zorundaydi. Bu tümen, digerleriyle batiya takibe katilamazdi. Durum da henüz önemini muhafaza ediyordu. Kolordu her ihtimale karsi 14 ncü ve 15 nci Tümenlerini Cafergazi - Santtepe bölgesinde bulundurmayi ve gerekirse 23 ncü Tümene veya 4 ncü Kolorduya yardimi düsünüyordu. Sabah saat 05.00'de gelen ordu emrindeki istekleri tümenlere ulastirmak çok vakit kaybettireceginden saat 05.007de telefonla 15 nci Tümene: Saat 06,00'da Dumlupinar köyü - Hatipler - Cafergazi dogrultusuna yürümesini, 23 ncü Tümene; düsman taarruzlarini tardetmekle kalmayip karsi taarruzla yok etmeye çalismasini, 14 ncü Tümene; saat 08.00'de Büyük Oturak - Banaz dogrultusuna hareket etmek üzere Santtepe kesiminde toplanmasini, 57 nci Tümene; 6 nci Tümenin taarruzunu kolaylastirmak için düsmanin yanini kusatacak surette Susuz dogrultusunda takibe devam etmesini emretti ve arkasindan yazili emrini de gönderdi.

Kolordu emri tümenlere gönderilirken 23 ncü Tümenin 30 Agustos saat 06.00'da yazdigi rapor gelince durum saat 06.30'da Orduya bildirildi. Kolordu komutani Çiftlik yoluyla Dumlupinar istasyonuna giderken Çiftlik'te Ordu Komutaniyla telefonla görüstü. Düsündüklerini belirtti. Ordu Komutani da kuzeyde durum aydinlanincaya kadar 14 ncü ve 15 nci Tümenlerin hareketlerinin durdurulmasini uygun buldu. Bunun üzerine, kolordu komutani 15 nci ve 14 ncü Tümenlerin yürüyüslerini Cafergazi ve Oturak'da durdurarak yalniz 15 nci Tümen Süvari Bölügünün Hallaçlar - Bahadir ve batisi, 14 ncü Tümen Süvari Bölügünün Banaz - Derbent dogrultusuna kesfe göndertti. 57 nci Tümenin hareketini durdurmadi.

15 nci Tümen "Hallaçlar Muharebesi":

Tümen, kolordudan telefonla aldigi emir üzerine 30 Agustos 1922 saat 06.00'da Çalislar kuzeyindeki ordugahindan Cafergazi - Hallaçlar yoluyla hareket etti. Kolbasi saat 08.15'de Cafergazi'ye vardiginda kolordu emrine göre istirahete geçti. Süvari bölügünü Hallaçlar - Bahadir ve batisina kesfe gönderdi.

14 ncü Tümen sabah erken, Büyük Oturak - Islamköy yoluyla hareket etmisti. Kolordunun Santtepe bölgesinde toplanip beklemesini isteyen birliklerini Büyük Oturak dolaylarinda durdurdu. Bu sirada Yunanlilar batidan topçu atesi açtilar.

Dumlupinar istasyonunda bulunan 1 nci Kolordu Komutani saat 13.00'de 1 nci Ordu Komutanliginin; "Kolordunun Dumlupinar - Islamköy - Usak sosesiyle Sultanoglu - Susuz - Kapaklar - Kuyucak hatti arasindan ilerleyerek rastlayacagi düsmani yok etmesini ve kolordunun 30 Agustos aksami Islamköy - Ahat hattina varmasini, 2 nci Kolordunun 30/31 Agustos gecesini Büyük Oturak - Pasacik kesiminde geçirecegini, 23 ncü Tümenin, 4 ncü Kolordu ve 6 nci Tümenin 1 nci Kolordu emrine verildiklerini, cephanenin Akçasehir'den tamamlanacagini ve erzaki tümenlerin, bulunduklari bölgelerden tedarik etmelerini, ordu karargahinin 30 Agustos 1922 aksami Dumlupinar'a bulunacagini" bildiren emrini aldi. Kolordu komutani da saat 14.00'de su emri verdi (özet): "15 nci Tümen Oturak istasyonu - Hatipler üzerinden ilerleyerek öncüsüyle Kusdemir'e varacak ve Küçük Oturak - Comburdu - Karlik bölgesini kesfedecek. 14 ncü Tümen Büyük Oturak - Islamköy üzerinden ilerleyerek öncüsüyle Derbent dogusuna varacak, Karlik - Kapaklar hattina karsi kesif yapacak. 57 nci Tümen öncüsüyle Susuz köyüne varacak ve Kizilcasögüt - Kirka dogrultusunda kesif yapacak. 6 nci Tümen 57 nci Tümenin güneyinden Kizilcasögüt dogrultusuna ilerleyecek ve süvarisiyle Karaboyalik - Susuzören - Karakuyu dogrultusunu kesfedecektir. Tümenler birbirleriyle ve kolorduyla daima irtibat saglamalidirlar. Kolordu karargahi 30/31 Agustos gecesini Eksisu'da (Banaz istasyonunun yedi kilometre kuzey dogusundaki demiryolu durak mevzkii) geçirecektir."

30 Agustos 1922 saat 07.00'de Çalislar'dan hareket eden Kolordu Agir Topçu Taburu saat 10.30'da Cafergazi civarinda mevzilenerek Hallaçlar sirtlarinda görülen düsmana ates açti.

14 ncü Tümen bölgesinde Yunanlilar görülmüyordu. Yalniz saat 14.00'de Düzlüce kuzey-bati sirtlarinda zayif bir Yunan kuvveti vardi.

Kolordu Komutani saat 14.40'da Cafergazi'ye, 15 nci Tümen gözetleme yerine gelerek, kolordu emrini henüz alamayan 15 nci Tümen Komutanina agizdan emrini verdi. Tümen de 45 nci Alayin bir taburunu kolordu topçusunun emniyetine birakarak saat 15.20'de 56 nci Alay ve bir dag bataryasi önce de olarak Hallaçlar yoluyla hareket etti. Öncü, Cafergazi türbesinin dört kilometre batisindaki Kazviran deresine vardiginda ve büyük kisim Cafergazi bati yamaçlarindan inerken Hallaçlar bölgesinden Yunan topçusu ates açti. Birlikler kayip vermeksizin derelerin yamaçlarina yanastilar. Öncüdeki batarya mevzie girip düsman topçusuna ates açti. Öncü öncüsü açildi, topçu atesi altinda ilerleyerek Hallaçlar köyünün kuzeyindeki yamaçlarda mevzilenerek taarruzu destekledi. Bu sirada kolordu komutani Cafergazi'den Büyük Oturak köyüne inip Yunan topçu atesleri altinda Oturak köyü batisindaki tepeye çikti. Yaptigi gözetlemede iki batarya ile desteklenen Yunan birliklerinin Hallaçlar köyünün kuzey ve güneyinde (7 nci Yunan Tümenidir) savunma mevziinde oldugunu gördü. Bunun üzerine tümene; öncü öncüsüyle bu isi basaramayacagini, tekmil öncüsüyle taarruz etmesini emretti. Kolordu topçusundan da bu taarruzu desteklemesini istedi. Ortaligin kararmasina ragmen saat 20.00'de 56 nci Alay tekmil kuvvetiyle taarruza devam ediyor, Yunanlilar inatla direniyor ve fazla miktarda tüfek bombasi kullaniyorlardi. Tümen Komutani süngü hücumu ile düsmani atmasini, yolun açilmasiyle tümeni, büyük kismi ile yürüyüse devam ettirecegini, alayin arkasindan yürülüs koluna katilmasini 56 nci Alay Komutanina emretti. Alay saat 23.00'den önce Hallaç köyü kuzeyindeki tepelere, biraz sonra da köyün güneyindeki tepelere yaptigi süngü hücumlariyla Yunan mevzilerini ele geçirdi. Yunanlilar fazla kayiplar vererek batiya çekildiler ve çok sayida silah, cephane ve gereç biraktilar. Alay isgal ettigi mevzilerde emniyet düzeni aldi ve geceledi. Alayin bir subay, 18 er sehidi; 71 er yaralisi ve 22 er kaybi vardi.

Tümenin büyük kismi, 56 nci Alayin gerisinde Kozviran ve dogusundaki derelerde toplu bulunuyordu. Yunanlilara yeniden tutunma imkani vermemek için durum kolorduya bildirilerek 31 Agustos 1922 saat 01.00'de öncüde 45 nci Alay olarak hareket etti. Öncü Alayi Hallaçlar'in bir kilometre batisina vardiginda yeniden düsman atesiyle karsilasti. Ilerlemeyi uygun bulmayan tümen komutani büyük kismi Hallaçlar köyünde topladi. Emniyet birliklerini köyün dört kilometre batisindaki tepeler hattina kadar sürerek bölgeyi taratti. Yunanlilarin 5 nci Tümeninden bir subay ile 10 esir alinda. Gece Hallaçlar bölgesinde geçirildi.

14 ncü Tümen:

Bugün kolordu emriyle saat 16.00'ya kadar Büyükoturak çevresinde kaldi.

57 nci Tümen "Kaplangi Muharebeleri":

Tümen Komutani, ortalik agarinca 1364 rakimli tepede bulunan 39 ncu Alayin yanina gitti. Bu alay gece ormanlardan yürüdügünden fazla yoruldugu için daha ileri gidememisti. Alaya hemen Kaplangi dagini (1432 rakimli Dede tepesi) ele geçirmesini emretti. Alay ilerlemeye basladi. Arazi sik ormanlik, yamaçlar fazla dik ve derindi. Ilerleme agir oluyordu. 1432 rakimli Dede tepesine yaklasinca piyade muharebesi basladi. Fakat Yunanlilarin atesi zayifti. Saat 08.00'de 39 ncu Alay Dede tepesini ele geçirdi. 37 nci Alayla hücum taburu ve iki dag bataryasi 1364 rakimli tepe gerisine yanastirildi. 176 nci Alay meydanda yoktu. Alayin geceyi Sultanolugu'nda geçirdigini sanan tümen komutani yaptirdigi aratmalara ragmen bulduramadi. Alay gece karanliginda Sultanolugu'nu baska bir yer sanarak geceyi diger bir yerde geçirmis ve sabah erkenden buldurdugu klavuzlarla birçok dolasmalardan sonra saat 13.30'da 1364 rakimli tepe gerisine gelebilmisti.

1364 rakimli tepede bulunan tümen komutani Islamköy'ün alti kilometre batisindaki Kizilcaviran dolaylarinda Yunanlilarin büyük topluluklarini gördü. Sabah erken güney-batiya gönderilen süvari bölügünden saat 10.30'da gelen raporda; Hasanköy, Gümele bölgesinde Yunanlilarin faaliyeti oldugu, Yeniceköy civarinda düsman atesiyle karsilastigindan fazla ileri gidemedigi, 6 nci Tümenle irtibat yaptigi bildiriliyordu. Hasanköy batisindan bir alay kadar (4 ncü Yunan Tümeninin dört taburu) Yunan kuvvetinin Kaplangi dagina (Dede tepesi) açilmis olarak ilerledigi görüldü. Ayrica Gümele'de bir iki bölük piyadesi (1 nci Tümenin 4 ncü Alayi) vardi. 37 nci Alay hemen saat 10.30'da 1364 rakimli tepeden Hasanköy dogu sirtlarina ilerleyerek Sigiralani sirtlarini isgal etti. Iki dag bataryasi 1364 rakimli tepede mevzilendirildi. Ancak, bataryalarin mevzie girisleri pek geç oldu. Yunanlilar ise Hasanköy batisinda mevzilenmis topçusu ve Banaz istasyonundaki agir bataryalari ile 39 ncu Alaya (1342 rakimli Dede tepesi) siddetli ates açtilar. Bu sirada kolordu emri geldi. Bu durumda tümen Susuz dogrultusunda ilerleyemezdi. Ayrica; Islamköy'ün iki kilometre güneyinden 6 nci Tümene karsi, Yenice batisinda 1178 rakimli tepe ve Gelinciktepe'ye bazi Yunan birlikleri de (63 ncü Alayin 1 nci Taburu) yanasiyorlardi. Saat 13.30'da 176 nci Alay, tümen gözetleme yerine yaklasmaktaydi. 37 nci ve 39 ncu Alaylar cephelerinde muharebe siddetlenmis, Yunanlilar üstün kuvvetlerle taarruza geçmislerdi. 1/38 nci Evzon Alayi, dört taburlu mürettep alay, Kaplangi köyünde bulunan ihtiyat 5 nci Alaydan ibaret Yunan birlikleri saat 14.00'de 1432 rakimli Dede tepesini geri aldilar. 39 ncu Alay doguya çekildi. Bu alay genis ve ormanlik bir cephede fazla dagilmis oldugundan 1364 rakimli tepe ile Çorum köyü arasindakisirtlarda (Saptepe) güç toplanabildi. Bu alayin 1364 rakimli tepedeki 176 nci Alayla da irtibati yoktu. 37 nci Alayin kuzey yaninda da küçük ölçüde çekilmeler oldu ise de hücum taburunun bir bölügü ve agir makineli tüfeklerin yardimi ile çabuk durduruldu. Henüz 1364 rakimli tepeye yanasmis bulunan 176 nci Alaya, 39 ncu ve 37 nci Alaylar arasindan 1432 rakimli Dede tepesinin ele geçirilmesi görevi verildi. Saat 14.40'da dag bataryalari 176 nci Alayi desteklemeye basladilar. Tümenin 120 milimetrelik Ingiliz obüs bataryasi ile sahra bataryasi da Sultanolugu bati sirtlarinda 176 nci Alayi desteklemek üzere mevzie giriyorlardi. Alay taarruza devam ederek saat 16.00'da yaptigi hücumla Kaplangi daginin 1432 Dede tepesini tekrar ele geçirdi. Yunanlilari ovaya dökmek için daha bir kaç sirtin elde edilmesi gerekiyordu. Alay taarruza devam ediyor, fakat Yunanlilar 500 metre batidaki Top tepesinde tutunuyorlardi.

Yunanlilar 176 nci Alay karsisindaki kuvvetlerini devamli olarak takviye ettiler ve saat 17.00'de tekrar karsi taarruza geçtiler. Bu sirada alinan iki esirden 176 nci Alayin karsisinda bes Yunan alayi oldugu anlasildi.

Saat 17.50'de Yunan taarruzu çok siddetlendi. Özellikle 176 nci Alayin kuzey kanadi fazla sikistiriliyordu. Saat 18.30'da tümenin Susuzköy'e ilerlemesini bildiren kolordu emri geldi. Fakat tümen Kaplangi dagini bile tamamiyle elde edememisti. Bu sirada (saat 18.30) Yunan agir topçusu Dede tepesini siddetle ates altina aldi ve Yunan birlikleri, yaptiklari karsi taarruzla Dede tepesini tekrar aldilar. 176 nci Alay, hücum taburu gerisine, 1364 rakimli tepe güney-batisina çekildi. 37 nci Alay ve hücum taburu, mevzilerini muhafaza ediyorlardi. Tümen birlikleri çok yorulmus ve biraz da karismis olduklarindan tekrar yapilacak bir taarruzu basaramayacaklardi. Tümen Komutani saat 19.00'da kolorduya su raporu gönderdi: "Fazla takviye alan düsman, saat 18.30'da Kaplangi dagini elde etti. Merkez ve kuzeydeki birlikler geri çekildiler. Düsman Kaplangi dogusunda durdurulmaya çalisilacaktir. Elimde ihtiyatim bulunmadigindan ortaligin kararmasi ve erlerin de çok yorgun olmalarindan dolayi bir karsi taarruzu uygun görmedim. Saat 18.00'den sonra ayrica Banaz dogu sirtlarindan da bir tümen kadar kuvveti gelmektedir. Simdi 14 ncü Tümenin kolbasisi Kaplangi dogusuna geldiginden bastaki alayina taarruz görevi verecegim. Obüs bataryasinin cephanesi simdiye kadar hiç ikmal edilmedi."

Kolordu Komutani saat 16.00'da, 14 ncü Tümenin Büyükoturak - Pasacik yoluyla Islamköy'e hareketini emretmis, tümen de 30 ncu Alayini, bir dag bataryasi ve istihkam bölügüyle öncüye memur ederek saat 16.30'da hareket etmisti.

Büyük Oturak'da bulunan kolordu komutani, saat 19.00'da yazilan 57 nci Tümenin raporunu alinca, Islamköy'e hareket etmis olan 14 ncü Tümeni Kaplangi dagina çevirdi ve 57 nci Tümene yardim etmesini emretti. Saat 20.25'de, 57 Tümene de su emri verdi:

"Düsman Dumlupinar mevzilerini tekrar almak için Sultanolugu - Toklusivrisi dogrultusunda gece daha taarruz edebilir. Bu istikameti kesinlikle kapatmak lazimdir. Saginiza yanasan 14 ncü Tümen, Kaplangi dagina taarruz etmek ve sizi takviye etmek suretiyle yardim edecektir. 14 ncü Tümen Pasacik'a gelmistir. Bu emrin bir suretini 14 ncü Tüman Komutanina veriniz."

Kolbasisiyla saat 19.30'da Pasacik'a varan 14 ncü Tümen Komutani, kolordu emrini alinca öncü olan 30 ncu Alayi Kaplangi dogrultusuna yürüttü. 30 ncu Alay Komutaninin 57 nci Tümen Komutani ile görüsmesi sonunda, alay bir taburunu 57 nci Hücum Taburu kuzeyine yanastirdi. Saat 22.00'de her iki tabur 1432 Dede tepesine yanasmaya basladilar. Saat 24.00'de, iki taburun yaptigi baskinla 1432 rakimli Dede tepesi bugün üçüncü defa ele geçirildi. 30 ncu Alayin diger iki taburu da tepeye yanasti. Ormanlarin sikligi, gece karanligi, bu bölgeye yeni gelen 30 ncu Alayin araziyi hiç tanimamasi yüzünden takip yapilamayarak ele geçirilen mevzilerde gecelendi. Çekilen Yunanlilar da 500 metre batidaki Toptepe'de kaldilar. 14 ncü Tümen büyük kismi Pasacik bati yamaçlarinda, 57 nci Tümen de bulundugu mevzi ve yerlerde geceyi geçirdiler.

Saat 23.30'da Kolordu Komutani, Ordu Komutanina su raporu yazdi: (Bugünkü Kaplangi muharebelerini belirttikten sonra) "Alinan esirlerin ifadelerine göre 57 nci Tümen cephesinde Yunanlilarin 7 nci, 11 nci, 12 nci, 23 ncü, 26 nci Alaylari ile Evzon Alayi varmis. 6 nci Tümen, Yenice batisinda giristigi muharebede Yunanlilar inatla savunduklarindan dolayi 57 nci Tümenden yardim istemistir. Kolordunun karsisinda 1 nci, 2 nci, 7 nci düsman tümenleriyle 4 ncü Tümenden iki alay oldugu kabul edilebilir. Trenle de takviye birlikleri yetistirmesi umulmaktadir. Maksadi, Düzlüce - Kaplangi - Yenice hattinda inatla savunarak Murat daglari kuzeyinde kalan büyük kismina vakit kazandirmak olabilir. Bir karsi taarruzla tekrar Dumlupinar mevzilerini de ele geçirmek istedigi de düsünülebilir. 1 nci Kolordu 31 Agustos günü için temas ve muharebe ettigi düsmana taarruz kararindadir. Bu maksatla 2 nci Kolordunun 4 ncü Tümeninin biraz daha güneye Sultanolugu'na yanasmasi, arazi durumu bakimindan faydalidir."

Ordu Komutani bu teklifi kabul etti ve 4 ncü Tümeni 1 nci Kolordu emrine verdi.

6 nci Tümen:

30 Agusutos 1922'de 1 nci Kolordu emrine verilen tümen, saat 07.00'den itibaren Yenice - Islamköy dogrultusunda su düzenle hareket etti. Akincilar kesif maksadiyle ilerde, 50 nci Alay (bir tabur eksik) kuzeyde, 51 nci Alay (bir tabur eksik) güneyde Yenice köyü dogrultusunda, 52 nci Alay, 50 nci Alayin arkasinda, geride topçu taburu olarak yürüyüse geçtiler. Saat 09.15'de henüz düsmanla temas olmamisti.

51 nci Alayin 2 nci Taburu Düzkisla'dan, Resadiye - Sabanköy; 50 nci Alayin 1 nci Taburu Imrez - Ahatköy - Susuz; Hücum Taburu Kûfi bogazindan Isikli - Belkuyu dogrultularinda taarruzlarina devam ediyorlardi. Saat 09.45'de Akinci müfrezeleri, 50 nci ve 51 nci Alaylarin uçlari Yenice bati sirtlarindan ates yediler. Saat 11.50'de topçu taburu mevzie girerek her iki koldan ilerleyen birer taburun taarruzunu destekledi. Yunan emniyet birlikleri köyün batisindaki asil mevzilerine çekildiler. Yunanlilarin köyün kuzey-batisindaki 1178 rakimli tepe - Gelinciktepe hattini önceden tahkim etmislerdi. Dört taburla yapilan bu taarruzda Yenice köyü hizalarindan daha ileri gidilemedi. 6 nci Tümenin karsisindaki Yunanlilar, 2 nci Tümenin 7 nci Alayini Banaz'a trenle getirdikleri 63 ncü Alayin bir taburu ile takviye ettiler.

Ordunun emrini alan Tümen Komutani, 57 nci Tümenin yardim için emrinde bulundugunu ögrenince hemen 57 nci Tümene; karsisindaki düsmanin sol yanina, Banaz dogrultusunda taarruz etmesini bildirdiyse de 57 nci Tümen Kaplangi daginda düsmanla ugrasiyordu. 6 nci Tümen Komutani 57 nci Tümene Yunanlilarin taarruz etmekte olduklarini görünce ihtiyatindaki 52 nci Alayi sag gerisine yanastirdi. Tümen bu durumda geceledi. Hücum Taburunun karsisinda Isikli bölgesindeki Yunan birliklerinin Usak dogrultusuna çekildikleri ögrenildi. 6 nci Tümen Komutaninin 1 nci Ordu ile direkt irtibati olmadigindan raporlarini, Afyon'da Bati Cephesi Karargahina gönderiyor ve oradan da 1 nci Orduya yazdiriliyordu. Kritik zamanlarda Bati Cephesi Komutaninin 6 nci Tümene verdigi emirler, ayrica 1 nci Orduya da bildiriliyordu. Bugün gene Cephe Komutani: "Yenice - Ahat hattindaki düsmana devamli taarruzlarla geri atmasin